Ο θεσμικός ρόλος του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης, του Ταμείου Συνοχής και του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου + της περιόδου 2021–2027 στην ανάπτυξη των ελληνικών περιφερειών

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει τον θεσμικό ρόλο και τη συμβολή του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), του Ταμείου Συνοχής (ΤΣ) και του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου+ (ΕΚΤ+) στην ανάπτυξη των ελληνικών περιφερειών κατά την προγραμματική περίοδο 2021–2027. Με αφετηρία το πλαίσιο της Πολιτικής Συνοχής και τη διαχρονική του εξέλιξη, η μελέτη αναλύει τον τρόπο με τον οποίο τα τρία ταμεία διαμορφώνουν, θεσμικά και επιχειρησιακά, τις περιφερειακές στρατηγικές και τα προγράμματα στον ελληνικό χώρο, υπό το πρίσμα των νέων οριζόντιων προτεραιοτήτων της «πράσινης» και της ψηφιακής μετάβασης, της κοινωνικής ένταξης και της εδαφικής συνοχής. Η έρευνα βασίζεται σε ποιοτική ανάλυση επισήμων κειμένων προγραμματισμού (SFC2021), εγκριτικών αποφάσεων, περιφερειακών προγραμμάτων και συναφών τεκμηρίων, καθώς και σε αντιπαραβολή των αξόνων/προτεραιοτήτων με τις ειδικές ανάγκες των 13 περιφερειών. Τα ευρήματα δείχνουν ότι ο θεσμικός ρόλος των ταμείων ξεπερνά σε σπουδαιότητα την ίδια την χρηματοδότηση: μέσω των κανόνων της επιλεξιμότητας, των δεικτών επίδοσης, καθώς και της εταιρικής σχέσης και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, τα ΕΤΠΑ–ΤΣ–ΕΚΤ+ λειτουργούν ως «συνδιαμορφωτές» δημόσιας πολιτικής, ευθυγραμμίζοντας τις περιφερειακές επενδύσεις με ευρωπαϊκούς στόχους. Στο επίπεδο των παρεμβάσεων, το ΕΤΠΑ προσανατολίζει πόρους προς ανταγωνιστικότητα, καινοτομία και υποδομές χαμηλού άνθρακα· το ΤΣ επικεντρώνεται σε περιβάλλον και διευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών, στηρίζοντας ταυτόχρονα τους κλιματικούς στόχους· το ΕΚΤ+ ενισχύει την απασχόληση, τις δεξιότητες και την κοινωνική ένταξη ευάλωτων ομάδων. Η συνδυαστική επίδραση αποτυπώνεται σε ολοκληρωμένες χωρικές στρατηγικές (ΟΧΕ), στην αναβάθμιση βασικών υποδομών και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των τοπικών οικονομιών. Παρά τα θετικά αποτελέσματα, αναδεικνύονται προκλήσεις: άνιση διοικητική ικανότητα και ωρίμανση έργων, κατακερματισμός παρεμβάσεων, μεταβλητότητα στις απορροφήσεις και ανάγκη βαθύτερης συμπληρωματικότητας με το Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η εργασία καταλήγει ότι η αποτελεσματικότητα των ταμείων εξαρτάται κρίσιμα από τη θεσμική ποιότητα υλοποίησης (διακυβέρνηση, αξιολόγηση, διαφάνεια) και από την ικανότητα των περιφερειών να μεταφράζουν τους ευρωπαϊκούς στόχους σε στοχευμένες, μετρήσιμες και βιώσιμες τοπικές πολιτικές. Προτείνονται βελτιώσεις σε κατευθύνσεις επιτελικής στοχοθέτησης, ενοποίησης δεδομένων, ενίσχυσης δεξιοτήτων και διεύρυνσης συμπράξεων, ώστε η περίοδος 2021–2027 να αφήσει διαρκές, δίκαιο και εδαφικά ισόρροπο αποτύπωμα ανάπτυξης.This thesis examines the institutional role and contribution of the European Regional Development Fund (ERDF), the Cohesion Fund (CF), and the European Social Fund Plus (ESF+) to the development of Greek regions during the 2021–2027 programming period. Starting from the framework of Cohesion Policy and its evolution over time, the study analyzes how these three funds shape—both institutionally and operationally—regional strategies and programmes in Greece, in light of the new horizontal priorities of the green and digital transition, social inclusion, and territorial cohesion. The research is based on qualitative analysis of official programming documents (SFC2021), approval decisions, regional programmes, and related documentation, as well as on a comparative assessment of axes/priorities in relation to the specific needs of the 13 regions.

The findings indicate that the institutional role of the funds goes beyond their financial contribution: through eligibility rules, performance indicators, as well as the principles of partnership and multi-level governance, the ERDF, CF, and ESF+ act as “co-shapers” of public policy, aligning regional investments with European objectives. At the level of interventions, the ERDF directs resources toward competitiveness, innovation, and low-carbon infrastructure; the CF focuses on environmental protection and trans-European transport networks, while also supporting climate objectives; and the ESF+ enhances employment, skills, and the social inclusion of vulnerable groups. Their combined impact is reflected in integrated territorial strategies (ITI), the upgrading of key infrastructure, and the strengthening of local economic resilience.

Despite these positive outcomes, several challenges emerge: uneven administrative capacity and project maturity, fragmentation of interventions, variability in fund absorption, and the need for deeper complementarity with the Recovery and Resilience Facility. The thesis concludes that the effectiveness of the funds depends critically on the institutional quality of implementation (governance, evaluation, transparency) and on the capacity of regions to translate European objectives into targeted, measurable, and sustainable local policies. Improvements are proposed in the directions of strategic goal-setting, data integration, skills enhancement, and the expansion of partnerships, so that the 2021–2027 period can leave a lasting, equitable, and territorially balanced development footprint.