Το πρόβλημα του μεθοδολογισμού : η πραγμοποιημένη συνείδηση και ο αφηρημένος φορμαλισμός του νεοκαντιανισμού

Abstract

Η εργασία «Το Πρόβλημα του Μεθοδολογισμού: Η πραγμοποιημένη συνείδηση και ο αφηρημένος φορμαλισμός του νεοκαντιανισμού» εξετάζει τον μεθοδολογισμό ως κεντρικό επιστημολογικό φαινόμενο της νεωτερικής γνωσιολογίας. Ως μεθοδολογισμός ορίζεται η τάση να διαχωρίζονται η επιστημολογία και η μεθοδολογία διερεύνησης ενός επιστημονικού πεδίου από το αντικείμενό τους και, ως εκ τούτου, να απολυτοποιούνται ως αυτόνομα, προθεωρητικά θεμέλια της γνώσης, αποκομμένα τόσο από τα συγκεκριμένα περιεχόμενα του εμπειρικού αντικειμένου τους όσο και από τις κοινωνικές συνθήκες συγκρότησής τους. Η εργασία υποστηρίζει ότι αυτή η στάση δεν αποτελεί απλώς φιλοσοφική επιλογή, αλλά δομικό επιστημολογικό πρόβλημα που οδηγεί σε έναν αφηρημένο φορμαλισμό στην επιστημολογία, ο οποίος προκαθορίζει γνωσιολογικά το αντικείμενό του, απαγορεύοντας στο αντικείμενο να «συνομιλήσει» με την επιστημολογία και τη μέθοδο διερεύνησής του και να τις μετασχηματίσει. Κατ’ αυτόν τον τρόπο χάνεται η διαλεκτική σχέση διαμεσολάβησης και αλληλοσυγκρότησης μεταξύ επιστημολογίας και μεθόδου, αφενός, και γνωστικού αντικειμένου, αφετέρου.

Στο πρώτο κεφάλαιο ανασυγκροτείται η νεοκαντιανή γνωσιοθεωρία της σχολής του Μαρβούργου και της Νοτιοδυτικής Γερμανίας (Cohen, Natorp, Cassirer, Windelband, Rickert), με έμφαση στη διαδικασία της Begriffsbildung και στην υπερβατολογική θεμελίωση των κοινωνικών επιστημών του Heinrich Rickert ως παραδειγματική και εκλεπτυσμένη περίπτωση μεθοδολογισμού. Στο δεύτερο κεφάλαιο ανασυγκροτείται η θεωρία της αξιακής μορφής στο Κεφάλαιο του Marx, με σκοπό να αναδειχθεί πώς οι διαδικασίες πραγματικής αφαίρεσης που συγκροτούν τις θεμελιώδεις σχέσεις της κοινωνικής αναπαραγωγής διαμεσολαβούν τη φιλοσοφική σκέψη (και την κοινωνική ολότητα εν γένει), με αποτέλεσμα την αναγκαία ανάδυση φορμαλιστικών γνωσιοθεωρητικών παραδόσεων, οι οποίες επιχειρούν να συλλάβουν το αντικείμενό τους σε αφαίρεση από τα περιεχόμενά του και τους κοινωνικούς καθορισμούς της γνωσιακής διαδικασίας.

Στον βαθμό που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τους κοινωνικούς καθορισμούς της γνώσης (πραγματική αφαίρεση, πραγμοποίηση της συνείδησης), η γνώση του επιστημονικού μας αντικειμένου (της κοινωνίας) επιστρέφει πίσω στην επιστημολογία και την μεθοδολογία της, την ενημερώνει και την μετασχηματίζει. Σε αντίθεση με τον μεθοδολογισμό, εδώ η γνώση του αντικειμένου ανατροφοδοτεί και μετασχηματίζει την αντίληψή μας περί της φύσεως του αντικειμένου μας, τι είναι αυτό που θεωρούμε αλήθεια του, τους όρους της δικής μας εμπολοκής στην γνωσιακή διαδικασία, αλλά και τι θεωρούμε έγκυρη μέθοδο απόκτησης γνώσης. Το τρίτο κεφάλαιο ολοκληρώνει την κριτική στον νεοκαντιανισμό και επιχειρεί να εξηγήσει όχι μόνο τους ιστορικο-κοινωνικούς εμφάνισης του της φορμαλιστικής σκέψης και του μεθοδολογισμού, αλλά και τους εκείνους τους όρους υπέρβασης τους.The thesis “The Problem of Methodologism: Reified Consciousness and the Abstract Formalism of Neo-Kantianism” examines methodologism as a central epistemological phenomenon of modern theory of knowledge. Methodologism is defined as the tendency to separate epistemology and the methodology of inquiry of a scientific field from their object and, consequently, to absolutize them as autonomous, pre-theoretical foundations of knowledge, detached both from the concrete contents of their empirical object and from the social conditions of their constitution. The thesis argues that this stance does not merely constitute a philosophical choice, but rather a structural epistemological problem that gives rise to an abstract formalism within epistemology—one that epistemologically predetermines its object, prohibiting the object from “entering into dialogue” with its epistemology and the method of its investigation and from transforming them. In this way, the dialectical relation of mediation and mutual constitution between epistemology and method, on the one hand, and the object of knowledge, on the other, is lost.

The first chapter reconstructs the Neo-Kantian theory of knowledge of the Marburg School and Southwestern Germany (Cohen, Natorp, Cassirer, Windelband, Rickert), with particular emphasis on the process of Begriffsbildung and on Heinrich Rickert’s transcendental grounding of the social sciences as a paradigmatic and refined case of methodologism. The second chapter reconstructs the theory of the value-form in Marx’s Capital, with the aim of demonstrating how the processes of real abstraction that constitute the fundamental relations of social reproduction mediate philosophical thought (and the social totality in general), resulting in the necessary emergence of formalist epistemological traditions that attempt to grasp their object in abstraction from its contents and from the social determinations of the cognitive process.

To the extent that the social determinations of knowledge (real abstraction, reification of consciousness) must be taken into account, knowledge of our scientific object (society) returns to epistemology and its methodology, informing and transforming them. In contrast to methodologism, knowledge of the object here feeds back into and transforms our understanding of the nature of the object, what we take to be its truth, the conditions of our own involvement in the cognitive process, and what we regard as a valid method of acquiring knowledge. The third chapter completes the critique of Neo-Kantianism and seeks to explain not only the socio-historical conditions of the emergence of formalist thought and methodologism, but also the conditions of their possible overcoming.