Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο στην εκπαίδευση: για τον ρουσσωικό κανόνα της αρνητικής αγωγής

Abstract

Ο Ρουσσώ είναι από τους λίγους συγγραφείς που είναι σχεδόν αδύνατο να μιλήσει κανείς για το έργο τους, χωρίς να μιλήσει για το πρόσωπό τους. Το αγαπημένο θέμα για τον συγγραφέα των Εξομολογήσεων, των Ονειροπολήσεων, των Διαλόγων του Ζαν-Ζακ με τον Ρουσσώ είναι, ως γνωστό, συνήθως αυτός ο ίδιος. Ωστόσο, τα βήματα του δημιουργού δεν καθιστούν τα μονοπάτια του κειμένου πιο βατά. Το αντίθετο, μάλιστα. Και ο λόγος είναι ότι τα ίχνη του προσώπου σηματοδοτούν μάλλον την απουσία του. Τότε, όμως, γιατί να βρίσκονται εκεί; Ας πάρουμε για παράδειγμα το Κοινωνικό Συμβόλαιο, ένα έργο όπου το πρώτο πρόσωπο χρησιμοποιείται ελάχιστα. Παρ’ όλα αυτά, στην πρώτη κιόλας σελίδα του βιβλίου, εν είδει δικαιολόγησης της συγγραφής του, ο Ρουσσώ εστιάζει για άλλη μια φορά στον εαυτό του: «Μπορεί να με ρωτήσετε μήπως γράφοντας περί πολιτικής είμαι τάχα ηγεμόνας ή νομοθέτης. Απαντώ, όχι». Ως εδώ, τα πράγματα εξελίσσονται φυσιολογικά. Ο άνθρωπος που ενέπνευσε σε τέτοιο βαθμό τις ευρωπαϊκές επαναστάσεις δεν θα ήταν δυνατό να εκχωρεί δικαίωμα πολιτικού λόγου και κρίσης μόνο στους κατόχους της εξουσίας. Όμως, η πραγματική σκοπιμότητα της δήλωσης δεν είναι αυτή που περιμένουμε. Ο Ρουσσώ δεν ισχυρίζεται ότι γράφει μολονότι δεν κατέχει θέση εξουσίας, αλλά ακριβώς για αυτό. «Απαντώ όχι», μας λέει, «και γι’ αυτό γράφω περί πολιτικής. Αν ήμουν ηγεμόνας ή νομοθέτης, δεν θα έχανα το χρόνο μου να λέω τι πρέπει να γίνει· θα το έπραττα ή θα σιωπούσα». Το διασημότερο έργο του Ρουσσώ και ένα από τα σπουδαιότερα πολιτικοθεωρητικά κείμενα όλων των εποχών είναι, κατά τον ίδιο τον συγγραφέα, καρπός χαμένου χρόνου, σχεδόν περιττό. Δεν θα αργήσουμε να ξανασυναντήσουμε αυτή την απώλεια. Το παρόν κείμενο aποτελεί επεξεργασία ομότιτλης εισήγησης στην επιστημονική διημερίδα, με θέμα «Ο J.-J. Rousseau και η εποχή μας. 300 χρόνια από τη γέννησή του (1712-2012)», που διοργάνωσαν το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (10-11 Νοεμβρίου 2012).Rousseau is one of the few writers whose work it is almost impossible to talk about without talking about his person. The favorite subject for the author of Confessions, Daydreams, and Dialogues of Jean-Jacques with Rousseau is, as is well known, usually himself. However, the author’s footsteps do not make the paths of the text more passable. Quite the opposite, in fact. And the reason is that the traces of the person rather signal his absence. Then, why are they there? Let’s take The Social Contract, for example, a work where the first person is rarely used. Nevertheless, on the very first page of the book, as a way of justifying his writing, Rousseau focuses once again on himself: “You may ask me whether, by writing about politics, I am a ruler or a legislator. I answer, no.” Up to this point, things are developing naturally. The man who inspired the European revolutions to such an extent would not have been able to grant the right of political speech and judgment only to those in power. However, the real purpose of the statement is not what we expect. Rousseau does not claim to be writing even though he does not hold a position of power, but precisely because of this. “I answer no,” he tells us, “and that is why I write about politics. If I were a ruler or a legislator, I would not waste my time saying what should be done; I would do it or remain silent.” Rousseau’s most famous work and one of the greatest political theoretical texts of all time is, according to the author himself, the fruit of wasted time, almost unnecessary. We will not be long in encountering this loss again. This text is an elaboration of a presentation of the same title at the scientific two-day conference, entitled "J.-J. Rousseau and our era. 300 years since his birth (1712-2012)", organized by the National and Kapodistrian University of Athens, the Aristotle University of Thessaloniki and the Democritus University of Thrace (November 10-11, 2012).