Άνοδος της στάθμης της θάλασσας και εκτοπισμός λόγω κλίματος: νομικές προκλήσεις για τα δικαιώματα των κρατών και την προστασία των κλιματικών προσφύγων στο διεθνές δίκαιο

Abstract

Η παρούσα εργασία καταπιάνεται με το ζήτημα της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και του εκτοπισμού λόγω κλίματος. Επιχειρεί να ερευνήσει ποια είναι η νομική απάντηση στα ζητήματα αυτά μέσα από τη μελέτη της διεθνούς πρακτικής, της βιβλιογραφίας και των αντίστοιχων νομοθετικών κειμένων. Εκκινώντας από την προβληματική της αλληλεπίδρασης του διεθνούς δικαίου με την κλιματική αλλαγή επιχειρεί να καταδείξει ότι η κλιματική κρίση αποτελεί έναν διαχρονικό προβληματισμό για την ανθρωπότητα με διαρκώς αυξανόμενη σημασία. Το πλέγμα των ρυθμίσεων του διεθνούς περιβαλλοντικού δικαίου αποτελεί ένα συμπίλημα συμβατικών κειμένων, γενικών αρχών, εθιμικών κανόνων και δικαστικών αποφάσεων που απηχούν την ευρεία ενασχόληση της νομικής και πολιτικής επιστήμης με το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής. Η κύρια ανάλυση της εργασίας διαρθρώνεται σε τρία κεφάλαια. Το πρώτο αφορά την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τις συνέπειες για το δίκαιο της θάλασσας και τη διατήρηση της κρατικής υπόστασης. Διαπιστώνεται ότι η αρχική χάραξη των γραμμών βάσης και οι θαλάσσιες οριοθετήσεις δεν επηρεάζονται από την άνοδο των υδάτων, όμως οι σχετικές προβλέψεις δεν έχουν περιβληθεί το χαρακτήρα συμβατικού κειμένου. Αντίστοιχα, διατηρείται η κρατική υπόσταση ακόμη και σε περίπτωση ολικής απώλειας εδάφους. Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζεται το ζήτημα του εκτοπισμού λόγω κλίματος με έμφαση στον εκτοπισμό από περιοχές που πλήττονται από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Μέσα από μία παρουσίαση αριθμητικών στοιχείων, εννοιολογικών διευκρινίσεων και του νομικού πλαισίου που είναι σχετικό με το πρόβλημα η ανάλυση επικεντρώνεται στις αποφάσεις των δικαιοδοτικών οργάνων που αντιμετωπίζουν το πρόβλημα. Συνάγεται ότι ο εκτοπισμένος λόγω κλίματος δεν υπάγεται στο καθεστώς του πρόσφυγα της Σύμβασης της Γενεύης (1951) κι ότι αρχές όπως το non-refoulement βρίσκουν εφαρμογή και σε συνθήκες εκτοπισμού λόγω κλίματος. Παράλληλα, η προστασία του περιβάλλοντος αναδεικνύεται σε διεθνή υποχρέωση των κρατών, κατά ορισμένους, αναγκαστικού δικαίου και αναδεικνύεται η ύπαρξη ενός δικαιώματος σε ένα υγιές και καθαρό περιβάλλον. Τέλος, υπογραμμίζεται η αξία των συνθηκών ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως μηχανισμών προστασίας των ατόμων και οριοθέτησης των υποχρεώσεων των κρατών ενόψει της κλιματικής αλλαγής. Συμπεραίνεται ότι η συνεργασία μεταξύ των κρατών και η πολιτική βούληση αποτελούν τους πυλώνες για την άμβλυνση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης. Καταληκτικά, προτείνεται η υιοθέτηση νέων συμβατικών και μη κειμένων, η εγκαθίδρυση μηχανισμών αποτελεσματικής αντιμετώπισης των προβλημάτων από την κλιματική κρίση και η ανάληψη πρωτοβουλιών για τη διευκόλυνση της ασφαλούς μετακίνησης των πληθυσμών.The present study addresses the issue of sea-level rise and climate-induced displacement. It seeks to examine the legal response to these phenomena through an analysis of international practice, scholarly literature, and relevant legislative instruments. Starting from the broader question of the interaction between international law and climate change, it aims to demonstrate that the climate crisis constitutes a longstanding concern for humanity, one whose significance is steadily increasing. The body of rules comprising international environmental law consists of a composite framework of treaty provisions, general principles, customary rules, and judicial decisions, reflecting the extensive engagement of legal and political science with the issue of climate change. The core analysis of the study is structured into three chapters. The first chapter concerns sea-level rise and its consequences for the law of the sea and the preservation of statehood. It is observed that the initial establishment of baselines and maritime delimitations is not affected by rising sea levels; however, the relevant positions have not been enshrined in binding treaty form. Likewise, statehood is considered to be preserved even in cases of total loss of territory. The second chapter examines the issue of climate-induced displacement, with particular emphasis on displacement from areas affected by sea-level rise. Through the presentation of statistical data, conceptual clarifications, and the legal framework relevant to the problem, the analysis focuses on decisions of judicial and quasi-judicial bodies that address this phenomenon. It is concluded that persons displaced due to climate change do not fall within the refugee regime of the 1951 Geneva Convention, while principles such as non-refoulement are nevertheless applicable in situations of climate-induced displacement. At the same time, environmental protection emerges as an international obligation of states, according to some, one of a peremptory nature, and the existence of a right to a healthy and clean environment is highlighted. Finally, the importance of human rights treaties as mechanisms for the protection of individuals and for delineating state obligations in the context of climate change is underscored. It is concluded that cooperation among states and political will constitute the fundamental pillars for mitigating the impacts of the climate crisis. In closing, the adoption of new binding and non-binding instruments is proposed, along with the establishment of mechanisms for the effective management of climate-related challenges and the initiation of measures to facilitate the safe movement of affected populations.