Συγκριτικές πλαισιώσεις του δυστυχήματος των Τεμπών στον ελληνικό και ξένο Τύπο

Abstract

Το σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών, που σημειώθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 2023, είχε έντονο κοινωνικό και πολιτικό αντίκτυπο στην ελληνική κοινωνία. Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ασχολήθηκαν εκτενώς με το γεγονός ήδη από την πρώτη ημέρα, προσεγγίζοντάς το όχι απλώς ως ένα μεμονωμένο ατύχημα, αλλά ως ένα σύνθετο κοινωνικό γεγονός, στο οποίο αποδόθηκαν ευρύτερες πολιτικές, θεσμικές και ηθικές διαστάσεις. Στόχος της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο ελληνικά και ξένα ειδησεογραφικά μέσα πλαισίωσαν το δυστύχημα, και πιο συγκεκριμένα να εντοπιστούν και να παρουσιαστούν τα δημοσιογραφικά πλαίσια που υιοθετήθηκαν, οι πτυχές που προβλήθηκαν, ο τόνος απέναντι στους κυβερνητικούς φορείς καθώς και η απόδοση ευθύνης σε ατομικό, κυβερνητικό, θεσμικό και συστημικό επίπεδο. Ακόμη, επιχειρείται μία συγκριτική ανάλυση ανάμεσα στον τρόπο κάλυψης των ξένων μέσων σε σχέση με τα ελληνικά μέσα. Για τη διεξαγωγή της έρευνας αξιοποιήθηκε η μέθοδος της ποιοτικής ανάλυσης περιεχομένου. Για την ανάλυση μελετήθηκαν συνολικά 344 δημοσιεύματα, εκ των οποίων τα 257 είναι ελληνικά δημοσιεύματα αναρτημένα σε φιλοκυβερνητικές και αντιπολιτευτικές ιστοσελίδες (Καθημερινή, τα Νέα, Εφ. Συν, Αυγή, Πρώτο Θέμα), ενώ τα υπόλοιπα 87 είναι ξένα δημοσιεύματα από το Γαλλικό, Βρετανικό, Γερμανό-Αυστριακό και Ρουμάνικο διαδικτυακό Τύπο. Η περίοδος κάλυψης αφορά αποκλειστικά τον πρώτο μήνα μετά το δυστύχημα (28/2/23 -31/3/23), και επιλέχθηκε λόγω της σημαντικότητας των γεγονότων και των έντονων εξελίξεων. Τα εν λόγω δημοσιεύματα κωδικοποιήθηκαν στο λογισμικό ποιοτικής ανάλυσης δεδομένων MAXQDA βάσει συγκεκριμένου συστήματος κωδικοποίησης που περιλάμβανε τη μέθοδο πλαισίωσης (θεματική, περιπτωσιολογική) καθώς και τα πλαίσια ευθυνών, ανθρωπίνου ενδιαφέροντος, ηθικής, σύγκρουσης και οικονομικών συνεπειών. Ειδικότερα, με στόχο να αναδειχθεί σε ποιον αποδόθηκε η ευθύνη για το δυστύχημα, το πλαίσιο απόδοσης ευθυνών περιλάμβανε και υποκατηγορίες: ατομική ευθύνη : (σταθμάρχης, μηχανοδηγός, επιθεωρητής ΟΣΕ), θεσμική ευθύνη (Hellenic Train, ΟΣΕ, ΡΑΣ), Κυβερνητική ευθύνη και συστημική ευθύνη (χρόνιες παθογένειες συστήματος, κυβερνήσεις διαχρονικά, ιδιωτικοποίηση και υποχρηματοδότηση). Πέρα από την κωδικοποίηση των πλαισίων, ενσωματώθηκε και ένα συμπληρωματικό επίπεδο ανάλυσης, η ποιοτική ανάλυση πλαισίων (Qualitative Frame Analysis) των Entman (1993) και Gamson (1992). Για το σκοπό αυτό επιλέχθηκαν και μελετήθηκαν συγκεκριμένα άρθρα υψηλής βαρύτητας από κάθε μέσο ως προς το πώς όρισαν το δυστύχημα, ποια αίτια και ηθικές αξιολογήσεις απέδωσαν σε αυτό και ποιες λύσεις πρότειναν. Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι κυριάρχησε η θεματική πλαισίωση, γεγονός που καταδεικνύει ότι το δυστύχημα αντιμετωπίστηκε ως ζήτημα ευρύτερων κοινωνικοπολιτικών και θεσμικών διαστάσεων και όχι ως μεμονωμένο ατύχημα. Το πλαίσιο απόδοσης ευθυνών αναδείχθηκε το κυρίαρχο πλαίσιο τόσο στα ελληνικά όσο και στα ξένα μέσα, με διαφοροποιήσεις ως προς τους υπεύθυνους στους οποίους εστίασε κάθε μέσο. Στα ελληνικά μέσα παρατηρείται έντονη απόδοση κυβερνητικής και ατομικής ευθύνης, με σαφείς διαφοροποιήσεις ανάλογα με τον πολιτικό προσανατολισμό, ενώ στα ξένα μέσα επικρατεί μια περισσότερο συστημική και δομική προσέγγιση. Συνολικά, η έρευνα καταδεικνύει ότι το δυστύχημα των Τεμπών αποτέλεσε κομβικό γεγονός για τον δημόσιο λόγο, ενεργοποιώντας έντονες πολιτικές, ηθικές και κοινωνικές αναγνώσεις. Παρά τους περιορισμούς της μελέτης ως προς το δείγμα και τον χρονικό ορίζοντα, τα ευρήματα συμβάλλουν ουσιαστικά στην κατανόηση του ρόλου των ΜΜΕ στη διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης γύρω από κρίσιμα γεγονότα.The Tempi railway disaster, which occurred on 28 February 2023, had a profound social and political impact on Greek society. The mass media extensively covered the event from the very first day, approaching it not merely as an isolated accident but as a complex social phenomenon to which broader political, institutional, and moral dimensions were attributed. The aim of this master’s thesis is to highlight the way in which Greek and international news media framed the disaster, and more specifically to identify and present the journalistic frames adopted, the aspects that were emphasized, the tone toward governmental actors, as well as the attribution of responsibility at the individual, governmental, institutional, and systemic levels. In addition, a comparative analysis is attempted between the coverage of foreign media and that of Greek media. For the purposes of the research, the method of qualitative content analysis was employed. A total of 344 news articles were analyzed, of which 257 were Greek publications posted on pro-government and opposition-oriented news websites (Kathimerini, Ta Nea, Efimerida ton Syntakton, Avgi, Proto Thema), while the remaining 87 were foreign publications from the French, British, German-Austrian, and Romanian online press. The period under study exclusively covers the first month following the disaster (28/2/23–31/3/23), as this timeframe was selected due to the significance of the events and the intense developments that took place. The articles were coded using the qualitative data analysis software MAXQDA, based on a specific coding scheme that included the framing method (thematic, episodic) as well as the frames of responsibility, human interest, morality, conflict, and economic consequences. More specifically, in order to highlight to whom responsibility for the disaster was attributed, the responsibility frame included the following subcategories: individual responsibility (station master, train driver, OSE inspector), institutional responsibility (Hellenic Train, OSE, RAS), governmental responsibility, and systemic responsibility (chronic systemic deficiencies, successive governments over time, privatization, and underfunding). In addition to the coding of frames, a supplementary level of analysis was incorporated, namely qualitative frame analysis, drawing on the approaches of Entman (1993) and Gamson (1992). For this purpose, specific high-impact articles from each media outlet were selected and examined in terms of how they defined the disaster, what causes and moral evaluations they attributed to it, and what solutions they proposed. The findings of the study indicate that thematic framing predominated, demonstrating that the disaster was treated as an issue with broader sociopolitical and institutional dimensions rather than as an isolated accident. The responsibility attribution frame emerged as the dominant frame in both Greek and foreign media, with variations regarding the actors on whom each medium focused. Greek media show a strong attribution of governmental and individual responsibility, with clear differences depending on political orientation, while foreign media tend to adopt a more systemic and structural approach. Overall, the study demonstrates that the Tempi disaster constituted a pivotal event in public discourse, activating intense political, moral, and social interpretations. Despite the limitations of the study in terms of sample size and time frame, the findings make a substantial contribution to understanding the role of the media in shaping public debate around critical events.