Επιστημική βία και ηθικός ακτιβισμός στην κοινωνική εργασία με πρόσφυγες στην Ελλάδα. Εμπειρίες και απόψεις κοινωνικών λειτουργών από το προσφυγικό πεδίο

Abstract

Η παρούσα εργασία διερευνά την έννοια της επιστημικής βίας και αδικίας στο πλαίσιο της κοινωνικής εργασίας με πρόσφυγες στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας τις θεωρητικές της αφετηρίες καθώς και τις πρακτικές της συνέπειες. Εστιάζει στις μορφές μαρτυρικής και ερμηνευτικής αδικίας, όπως τις ανέπτυξε η Miranda Fricker και τη σύνδεσή τους με τις θεωρίες του Michel Foucault για τη σχέση γνώσης και εξουσίας, του Giorgio Agamben για την κατάσταση εξαίρεσης και τη βιοπολιτική, καθώς και της Gayatri Spivak για τον υποτελή λόγο. Μέσα από αυτές τις προσεγγίσεις αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο οι φωνές των προσφύγων αποσιωπώνται ή ερμηνεύονται μέσα από κυρίαρχα πλαίσια γνώσης, οδηγώντας σε θεσμικό αποκλεισμό και κοινωνική αορατότητα. Παράλληλα, η εργασία αναδεικνύει τον ρόλο του ηθικού ακτιβισμού ως μορφή επιστημικής αντίστασης. Οι κοινωνικοί/ές λειτουργοί καλούνται να υπερβούν θεσμικά όρια όταν αυτά συγκρούονται με την προστασία των δικαιωμάτων των εξυπηρετούμενων, αναλαμβάνοντας ρόλους συνηγορίας, συλλογικής δράσης και κοινωνικής αλλαγής. Η διαθεματικότητα, η κριτική θεωρία, η αποαποικιοποίηση της γνώσης και η ηθική της φροντίδας, ενισχύουν την κατανόηση της πολυπλοκότητας της καταπίεσης και της ανάγκης για πρακτικές που ανταποκρίνονται στις πολλαπλές εμπειρίες αποκλεισμού. Στο ερευνητικό μέρος, πραγματοποιείται ποιοτική έρευνα με ημιδομημένες συνεντεύξεις δέκα κοινωνικών λειτουργών. Συμπερασματικά, τεκμαίρεται ότι η κοινωνική εργασία με πρόσφυγες δεν μπορεί να νοηθεί ως αξιακάαποστασιοποιημένη και ουδέτερη επαγγελματική πρακτική, αλλά οφείλει να ενσωματώνει τον ηθικό ακτιβισμό ως θεμελιώδη πτυχή της επαγγελματικής ταυτότητας, με στόχο την προαγωγή της κοινωνικής δικαιοσύνης και την προάσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.This paper explores the concept of epistemic violence and injustice in the contextof social work with refugees in Greece, highlighting its theoretical origins as well as its practical consequences. It focuses on the forms of testimonial and hermeneutical injustice, as developed by Miranda Fricker and their connection with the theories of Michel Foucault on the relationship between knowledge and power, Giorgio Agamben on the state of exception and biopolitics, and Gayatri Spivak on subordinate discourse. Through these approaches, it highlights the way in which the voices of refugees are silenced or interpreted through dominant frameworks of knowledge, leading to institutional exclusion and social invisibility. At the same time, the paper highlights the role of ethical activism as a form of epistemic resistance. Social workers are called upon to transcend institutional boundaries when they conflict with the protection of the rights of those served, taking on roles of advocacy, collective action and social change. Interdisciplinarity, critical theory, decolonization of knowledge and ethics of care enhance understanding of the complexity of oppression and the need for practices that respond to multiple experiences of exclusion. In the research part, qualitative research is carried out with semi-structured interviews of ten social workers. In conclusion, it is assumed that social work with refugees cannot be understood as a value-detached and neutral professional practice, but must incorporate ethical activism as a fundamental aspect of professional identity, with the aim of promoting social justice and defending human dignity.