Μισός αιώνας «Δεν Ξεχνώ»: το ζήτημα των αγνοουμένων της Κύπρου ως νομική και ηθική δέσμευση στο διεθνές δίκαιο: εφαρμογές και μία αποτίμηση

Abstract

Οι αγνοούμενοι της Κύπρου συνιστούν ένα από τα πιο σοβαρά και σύνθετα προβλήματα του ευρύτερου Κυπριακού ζητήματος, παραμένοντας έως και σήμερα άλυτο, παρά τις όποιες θεσμικές και πολιτικές πρωτοβουλίες. Εντός αυτού του πλαισίου, αναδεικνύεται το ερώτημα ως προς τη νομική και ηθική διάσταση του ζητήματος στο διεθνές δίκαιο, και τις υποχρεώσεις των κρατών. Η παρατεταμένη ατιμωρησία, η έλλειψη λογοδοσίας και η απουσία ουσιαστικής αποκατάστασης φέρνουν στο επίκεντρο το δικαίωμα στην αλήθεια, το οποίο αποτελεί κεντρικό άξονα της παρούσας μελέτης. Αν και το εν λόγω δικαίωμα δεν αναγνωρίζεται ρητά, αναδύθηκε σταδιακά μέσω της νομολογίας και της θεωρίας, αναδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο τα συγκριτικά διαφορετικά επίπεδα θεμελίωσής του και προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στα επιμέρους συστήματα προστασίας. Η ανάδυση αυτή είναι άμεσα συνυφασμένη με την υποχρέωση διατήρησης της συλλογικής μνήμης, η οποία, στο κυπριακό πλαίσιο, αποτυπώνεται συμβολικά στο σύνθημα «Δεν Ξεχνώ». Παράλληλα, οι εξαναγκαστικές εξαφανίσεις, επανέρχονται δυναμικά στο πεδίο των σύγχρονων ενόπλων συρράξεων, αναδεικνύοντας την ανάγκη επανεξέτασης των ορίων και της αποτελεσματικότητας των υφιστάμενων εργαλείων του διεθνούς δικαίου. Τέλος, η μελέτη εξετάζει τόσο το τι έχει επιτευχθεί, όσο και το τι παραμένει ανεπαρκές στην κυπριακή περίπτωση, προτείνοντας ρεαλιστικές νομικές, και μη, οδούς δράσης. Η κινητοποίηση διεθνών θεσμών, η ανάληψη ευθύνης, η διατήρηση του ζητήματος στη διεθνή και ευρωπαϊκή ατζέντα και η πλήρης αποκάλυψη της αλήθειας προωθούνται ως προϋποθέσεις για την επανόρθωση, την ηθική αποκατάσταση των οικογενειών, τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και εν τέλει τη δικαιοσύνη, μεταβατική και αποκαταστατική.The missing persons of Cyprus is one of the most serious and most complex aspects of the broader Cyprus issue, remaining to this day unsolved, despite the various institutional and political initiatives. Within this context, arises the question of the legal and ethical dimension of the issue under international law and the obligation of the states. Prolonged impunity, lack of accountability, and the lack of meaningful reparation bring to the forefront the right to the truth, which is a central axis of the present study. Although this right is not explicitly recognized, it has gradually emerged through jurisprudence and legal theory, thereby highlighting the comparatively different levels of its foundation and the safeguarding of human rights within the respective protection systems. This emergence is closely linked to the obligation to preserve collective memory, which, in the Cypriot context, is symbolically reflected in the slogan «Den Xechno» . At the same time, enforced disappearances are re-emerging dynamically in the context of contemporary armed conflicts, highlighting the need to reassess the limits and effectiveness of existing instruments of international law. Finally, the study examines both what has been achieved and what remains insufficient in the Cypriot case, proposing realistic legal, and non-legal, avenues of action. The mobilization of international institutions, the assumption of responsibility, the maintenance of the issue on the international and european agenda and the full disclosure of the truth, are advanced as prerequisites for reparation, the ethical restoration of the families, the preservation of historical memory, and, ultimately, the achievement of transitional and restorative justice.