Η μαρξιστική θεωρία της συνείδησης: η συνεισφορά του A. N. Leontiev

Abstract

Το άρθρο παρουσιάζει τη μαρξιστική θεωρία της συνείδησης μέσα από τη συμβολή του A. N. Leontiev, θεμελιωτή της θεωρίας της δραστηριότητας στη σοβιετική ψυχολογία, αναδεικνύοντας πώς η συνείδηση προκύπτει ως μορφή ενεργητικής, κοινωνικά διαμεσολαβημένης αντανάκλασης της πραγματικότητας. Με βάση τις αρχές της αντανάκλασης (Lenin) και της εσωτερίκευσης (Vygotsky), ο Leontiev τονίζει ότι η ανθρώπινη ψυχική ζωή συγκροτείται μέσα από τη διαλεκτική ενότητα εξωτερικής πρακτικής δραστηριότητας και εσωτερικών ψυχικών διεργασιών. Το άρθρο εξετάζει την εξελικτική μετάβαση από τον ζωικό στον ανθρώπινο ψυχισμό μέσω της εργασίας, της χρήσης εργαλείων, της συλλογικής δραστηριότητας και της ανάπτυξης της γλώσσας, καθώς και την ιστορική εξέλιξη της συνείδησης στις πρωτόγονες, ταξικές και σοσιαλιστικές κοινωνίες. Παράλληλα, επισημαίνει τα θεωρητικά όρια της προσέγγισης του Leontiev, όπως την τάση προς κοινωνιολογισμό και την υποτίμηση βιολογικών παραγόντων και της ενεργητικότητας του υποκειμένου.The article presents the Marxist theory of consciousness through the contribution of A. N. Leontiev, founder of activity theory in Soviet psychology, highlighting how consciousness emerges as a form of active, socially mediated reflection of reality. Drawing on the principles of reflection (Lenin) and internalization (Vygotsky), Leontiev emphasizes that human mental life is constituted through the dialectical unity of external practical activity and internal mental processes. The article examines the evolutionary transition from animal to human psyche through labor, tool use, collective activity, and the development of language, as well as the historical evolution of consciousness in primitive, class-based, and socialist societies. It also identifies the theoretical limitations of Leontiev's approach, such as its tendency toward sociologism and the underestimation of biological factors and the agency of the subject.