Από την άνοδο στην κρίση: το πολιτικό Ισλάμ και οι ιδεολογικοί μετασχηματισμοί στη Μέση Ανατολή μέσα από τους Olivier Roy και Gilles Kepel (1960 – 2000)

Abstract

Η παρούσα εργασία εξετάζει τους ιδεολογικούς μετασχηματισμούς του πολιτικού Ισλάμ, που λαμβάνουν χώρα στα εδάφη της Μέσης Ανατολής, από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως και το γύρισμα του αιώνα, μέσα από τη συγκριτική ανάλυση των ερμηνειών των Gilles Kepel και Olivier Roy. Ο πρώτος, πολιτικός επιστήμονας και ειδικός στα ζητήματα περί Ισλάμ και μουσουλμάνων της Δύσης, διατελεί καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris Science et Lettres (PSL). Ο δεύτερος, επίσης πολιτικός επιστήμονας, και διευθυντής στο ερευνητικό Κέντρο CNRS (Centre National de la Recherche Scientifique) και στο EHESS (Ecole des hautes études en sciences sociales), διατελεί καθηγητής στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Φλωρεντίας. Μαζί, και οι δύο, αποτελούν από τους σημαντικότερους σύγχρονους μελετητές του φαινομένου. Στόχος λοιπόν, μέσα από την ανάλυση τεσσάρων δεκαετιών μουσουλμανικής και ισλαμικής πορείας, είναι να διερευνηθεί πώς ο ισλαμιστικός λόγος αναδύεται, εξελίσσεται και μετασχηματίζεται, υπό το βάρος των συνεχώς μεταβαλλόμενων κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών και γεωστρατηγικών μεταβλητών και συνθηκών. Η ανάλυση μας θα επεκταθεί και θα χωριστεί σε τρεις μεγάλες χρονικές περιόδους, που αντανακλούν τα διακριτά ιστορικά και ιδεολογικά φάσματα. Βάρος της έρευνας θα δοθεί, ως επί το πλείστον, σε κράτη της Νοτιοδυτικής Ασίας, που σηματοδοτούν τις τοπικές εκφάνσεις του φαινομένου. Παράλληλα, η συγκριτική ανάγνωση των δύο ερευνητών, θα μας επιτρέψουν να ανακαλύψουμε τις διαφορετικές οπτικές και προσλήψεις του πολιτικού Ισλάμ, ενώ θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε αυτή τη μη στατική διάσταση του φαινομένου, μέσα από τους διαξιφισμούς των δύο θεωρητικών, αλλά και από τις παρεμβάσεις τρίτων αναλυτών πάνω στις προσεγγίσεις τους. Συνολικά, θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε την πολυπλοκότητα του πολιτικού αυτού φαινομένου, και τις προκλήσεις με τις οποίες έρχεται τελικά αντιμέτωπος ο μουσουλμανικός κόσμος. This study examines the ideological transformations of political Islam taking place across the territories of the Middle East, from the late 1960s to the turn of the century, through a comparative analysis of the interpretations proposed by Gilles Kepel and Olivier Roy. The former, a political scientist and specialist in issues concerning Islam and Muslims in the West, serves as a professor at the University of Paris Science et Lettres (PSL). The latter, also a political scientist, and director at the CNRS (Centre National de la Recherche Scientifique) and at the EHESS (École des hautes études en sciences sociales), holds a professorship at the European University Institute in Florence. Together, the two stand among the most prominent contemporary scholars of the phenomenon. The aim, therefore, through the analysis of four decades of Muslim and Islamic development, is to investigate how Islamist discourse emerges, evolves, and transforms under the weight of continuously changing social, political, economic, and geostrategic variables and conditions. Our analysis will extend across and be divided into three major chronological periods, each reflecting distinct historical and ideological spectrums. The research will focus primarily on the states of Southwest Asia, which signify the local manifestations of the phenomenon. At the same time, the comparative reading of the two scholars will allow us to uncover the differing perspectives and interpretations of political Islam, while we will also attempt to approach this non-static dimension of the phenomenon through the intellectual exchanges and disputes between the two theorists, as well as through the interventions of other analysts commenting on their approaches. Overall, we will seek to highlight the complexity of this political phenomenon and the challenges ultimately faced by the Muslim world.