Νεοφιλελεύθερες πολιτικές και ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα

Abstract

Η παρούσα εργασία εξετάζει τις πολιτικές και τις μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στο ελληνικό σύστημα ψυχικής υγείας από τη δεκαετία του 1980 έως σήμερα, εστιάζοντας στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές που επιβλήθηκαν κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης και εδραιώθηκαν περαιτέρω κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Πιο συγκεκριμένα, αναλύεται ο αντίκτυπος των πολιτικών αυτών στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας, καθώς και στην επίτευξη των στόχων της αποϊδρυματοποίησης και της ανθρωποκεντρικής φροντίδας στην κοινότητα. Η έρευνα βασίστηκε στη συλλογή ποιοτικών δεδομένων μέσω βιβλιογραφικής ανασκόπησης και ημι-δομημένων συνεντεύξεων με επαγγελματίες του δημόσιου συστήματος ψυχικής υγείας. Ειδικότερα, επιλέχθηκαν εργαζόμενοι από τα δύο ψυχιατρικά νοσοκομεία, Δαφνί και Δρομοκαΐτειο, καθώς και από δύο Κέντρα Ψυχικής Υγείας και ένα Κέντρο Ημέρας στην Αττική. Τα αποτελέσματα της ποιοτικής έρευνας αναδεικνύουν την αποτυχία των μεταρρυθμίσεων να επιτύχουν τους διακηρυγμένους στόχους τους, με αρνητικές επιπτώσεις στην ποιότητα και στην προσβασιμότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών. Συγκεκριμένα, διαπιστώθηκαν σημαντικές ελλείψεις σε ανθρώπινους και υλικούς πόρους, άνιση κατανομή των υπηρεσιών, ανεπάρκειες σε επίπεδο πρωτοβάθμιας φροντίδας και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, καθώς και μια ανησυχητική επιστροφή σε ιδρυματικές πρακτικές. Σημαντικό ρόλο στην παροχή και διαχείριση υπηρεσιών φάνηκε να έχει αναλάβει ο ιδιωτικός τομέας και οι μη κυβερνητικές οργανώσεις. Παράλληλα, παρατηρήθηκε μια αυξανόμενη τάση μετατόπισης της ευθύνης από το κράτος στους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, στους ασθενείς και στις οικογένειές τους. Με βάση τα παραπάνω, προτείνεται ένας ριζικός μετασχηματισμός του τομέα της ψυχικής υγείας, αλλά και της κοινωνίας συνολικά, προκειμένου να τεθούν οι ανάγκες των ανθρώπων στο επίκεντρο κάθε πολιτικής.This paper examines the policies and reforms implemented in the Greek mental health system from the 1980s to the present, focusing on the neoliberal policies imposed during the economic crisis and further entrenched during the pandemic. Specifically, it analyzes the impact of these policies on the provision of mental health services, as well as on achievement the goals of deinstitutionalization and community-centered care. The research was based on the collection of qualitative data through a literature review and semi-structured interviews with professionals in the public mental health system. In particular, participants included employees from two psychiatric hospitals, Dafni and Dromokaiteio, as well as two Mental Health Centers and a Day Center in Attica. The results of the qualitative research highlight the failure of the reforms to achieve their proclaimed goals, with negative consequences for the quality and accessibility of services. Specifically, significant shortages in human and material resources, unequal distribution of services, inadequacies in primary care and psychosocial rehabilitation and a concerning return to institutional practices were identified. The private sector and non-governmental organizations appeared to play a significant role in the provision and management of services. At the same time, an increasing trend of shifting responsibility from the state to mental health professionals, patients and their families was observed. Based on these findings, a radical transformation of the mental health sector and society as a whole is proposed, in order to place people’s needs at the center of all policies.