Οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις του brain drain στην Ελλάδα κατά την περίοδο της πολυκρίσης (2010-2024)

Abstract

Η παρούσα εργασία διερευνά το φαινόμενο της «διαρροής εγκεφάλων» (brain drain) στην Ελλάδα, κατά την περίοδο της πολυκρίσης 2010–2024, βασιζόμενη σε βιβλιογραφική ανασκόπηση εγχώριων και διεθνών πηγών. Εξετάζεται η ιστορική και θεωρητική θεμελίωση του φαινομένου, με έμφαση στις θεωρίες του ανθρώπινου κεφαλαίου και της μετανάστευσης. Η εργασία αναλύει τις κοινωνικές και οικονομικές διαστάσεις της μετανάστευσης υψηλής ειδίκευσης, παρουσιάζοντας στατιστικά δεδομένα, χαρακτηριστικά του εξερχόμενου επιστημονικού δυναμικού και συγκριτικά παραδείγματα από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ειδική αναφορά γίνεται στην επίδραση της οικονομικής κρίσης και της πανδημίας COVID-19 στη διόγκωση του φαινομένου, καθώς και στις κοινωνικές επιπτώσεις, όπως η σπατάλη ανθρώπινου δυναμικού (brain waste), η πληθυσμιακή γήρανση και η διαρραγή κοινωνικών δεσμών. Τέλος, παρουσιάζονται και αξιολογούνται πολιτικές αντιμετώπισης, όπως το πρόγραμμα Rebrain Greece, ενώ διατυπώνονται προτάσεις για την αντιστροφή του φαινομένου και την ενίσχυση της διασύνδεσης των μεταναστευμένων επιστημόνων με την εγχώρια ανάπτυξη.This thesis investigates the phenomenon of brain drain in Greece during the period of multiple crises (2010–2024), through an extensive review of Greek and international literature. It explores the historical and theoretical foundations of the issue, emphasizing human capital and migration theories. The study analyses the socio-economic dimensions of skilled migration, presenting demographic and educational characteristics of the emigrating scientific workforce, as well as comparative data from other European countries. Special attention is given to the role of the financial crisis and the COVID-19 pandemic in exacerbating the brain drain. The study also highlights social consequences such as brain waste, demographic ageing, and social fragmentation. Furthermore, existing national and European policies — such as the Rebrain Greece initiative — are examined and evaluated. The paper concludes with policy recommendations aimed at reversing the phenomenon and promoting stronger connections between the Greek scientific diaspora and the domestic economy.