Μορφές ανασφάλειας και φόβου του εγκλήματος μεταξύ των εγκλείστων: η περίπτωση του ΕΚΚΝΑ

Abstract

Η προκειμένη διατριβή πραγματεύεται το ζήτημα της ύπαρξης αισθήματος ανασφάλειας και φόβου του εγκλήματος εντός των σωφρονιστικών τειχών. Λαμβάνοντας υπ' όψιν το γεγονός ότι η φυλακή αποτελεί μια μικροκοινωνία, σκοπός της παρούσας είναι να καταδειχθεί ότι, όπως παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται στις ευρύτερες κοινωνίες, έτσι δύναται να εμφανίζονται και σε άλλα κοινωνικά σύνολα, όπως η φυλακή. Επιλέχθηκε δε να διερευνηθεί ο νεαρός κρατούμενος πληθυσμός ως πιο ευάλωτος, αλλά και πιο επιρρεπής σε βίαιες συμπεριφορές. Η έρευνα διεξήχθη σε δύο φάσεις στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Νέων Αυλώνα (τ. Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα). Ειδικότερα, η αρχική έρευνα διεξήχθη κατά τα έτη 2013-2014 και περιλάμβανε ατομικές συνεντεύξεις με κρατούμενους (n=78), ατομικές συνεντεύξεις με μέλη του σωφρονιστικού προσωπικού (n=14), ενώ επίσης, πραγματοποιήθηκε μελέτη του αρχείου των πειθαρχικών συμβάντων για τη διετία 2012-2013. Στα πλαίσια δε της επαναληπτικής έρευνας διεξαχθείσα εν έτει 2024 προς επίρρωση ή μη των αποτελεσμάτων της αρχικής, λήφθηκαν συνολικά 9 ατομικές συνεντεύξεις με έγκλειστους και 3 με μέλη του σωφρονιστικού προσωπικού (οι οποίοι είχαν συμμετάσχει και στην αρχική έρευνα). Σε αμφότερες τις ερευνητικές φάσεις, χρησιμοποιήθηκε η ποιοτική μέθοδος της ανάλυσης περιεχομένου και εν συνεχεία διενεργήθηκε ποσοτικοποίηση των δεδομένων. Από τα ερευνητικά πορίσματα προέκυψε ότι, το αίσθημα ανασφάλειας και ο φόβος του εγκλήματος ενδημούν μέσα στη φυλακή όπως και στην έξω κοινωνία, και κυρίως συνδέονται, αφενός με τις υποκουλτούρες των κρατουμένων και τον κώδικά τους, αλλά και με την εμφάνιση βίαιων περιστατικών μεταξύ των εγκλείστων, αφετέρου με την ανικανότητα του σωφρονιστικού προσωπικού να παράσχει ασφάλεια στους έγκλειστους, τη συμπεριφορά αυτού απέναντί τους και την εν γένει ικανοποίηση των αναγκών τους. Μάλιστα, παρατηρήθηκε ότι τείνουν να εμφανίζονται ακόμα και σε περιόδους που η βία μπορεί να μην είναι εκτεταμένη σε συχνότητα και ένταση (παράδοξο του φόβου του εγκλήματος). Επίσης, επιβεβαιώθηκε ότι, μεταξύ των ήδη ευάλωτων νεαρών εγκλείστων, υπάρχουν κρατούμενοι διπλά ευάλωτοι (ισχυρός κίνδυνος θυματοποίησης), όπως οι νεοεισερχόμενοι, οι μη έχοντες χρήματα, οι αδύναμοι ψυχολογικά, αλλά και όσοι αποτυγχάνουν να αποδείξουν τον ανδρισμό τους ή όσοι εκφράζουν συναισθήματα που υποδεικνύουν ευαλωτότητα. Με υψηλό κίνδυνο θυματοποίησης συσχετίστηκε και η συμμετοχή των κρατουμένων στις ομάδες που συγκροτούν μεταξύ τους (βίαιες συγκρούσεις), η οποία όμως φάνηκε ταυτόχρονα να τον μειώνει (παροχή προστασίας). Η μεταβλητή της ηλικίας, εν αντιθέσει με το ύψος της ποινής, δεν συνδέθηκε ισχυρά με την ανασφάλεια και τον φόβο για το ίδιο το άτομο, αλλά εν μέρει ως προς τους συγκρατούμενους, καθώς οι μεγαλύτερης ηλικίας κρατούμενοι καταδείχτηκε ότι προκαλούσαν το σεβασμό και ενίοτε τον φόβο τους. Τέλος, όπως και στην έξω κοινωνία, παρατηρήθηκε ότι ο φόβος του εγκλήματος τείνει να συμπορεύεται και εντός των τειχών με τάσεις τιμωρητικότητας. Εν κατακλείδι, η παροχή φυλακών στις οποίες θα επικρατεί ένα περιβάλλον ασφαλείας συνιστά στοιχείο sine qua non ενός δίκαιου και προνοιακού σωφρονιστικού συστήματος, που αποβλέπει στην αναμόρφωση, την επάνοδο και την εν γένει κοινωνική ασφάλεια. Η μελλοντική έρευνα θα μπορούσε να επικεντρωθεί σε αυτό, δίνοντας έμφαση στους τρόπους διασφάλισης ενός κλίματος ασφαλείας στα σωφρονιστικά καταστήματα.This dissertation addresses the issue of the existence of feelings of insecurity and fear of crime within prison walls. Taking into account the fact that prison constitutes a micro-society, the aim of the present work is to demonstrate that, just as such phenomena are observed in broader societies, they can also appear in other social entities, such as prisons. The focus was placed on investigating the young inmate population, as it is considered more vulnerable, but also more prone to violent behaviors. The research was conducted in two phases at the Avlona Juvenile Correctional Facility (formerly Special Juvenile Detention Facility of Avlona). Specifically, the initial research took place during the years 2013–2014 and included individual interviews with inmates (n=78), individual interviews with correctional staff members (n=14), as well as a study of the disciplinary incident archive for the two-year period 2012–2013. Within the framework of the follow-up research conducted in 2024, aimed at confirming or not the findings of the initial study, a total of 9 individual interviews were conducted with inmates and 3 with members of the correctional staff (all of whom had also participated in the initial research). In both research phases, the qualitative method of content analysis was used, followed by quantification of the data. The research findings revealed that feelings of insecurity and fear of crime are endemic within prison, as in the outside society. These feelings are primarily associated, on the one hand, with inmate subcultures and their code of conduct, as well as with the occurrence of violent incidents among inmates; and on the other hand, with the inability of correctional staff to provide safety to prisoners, their behavior toward them, and the overall satisfaction of inmates’ needs. Notably, it was observed that such feelings tend to arise even during periods when violence is not widespread in frequency or intensity (the paradox of fear of crime). It was also confirmed that, among already vulnerable young inmates, there are some who are doubly vulnerable (high risk of victimization), such as newcomers, those without money, psychologically weak individuals, those who fail to prove their masculinity, or those who express emotions that indicate vulnerability. A high risk of victimization was also associated with inmates’ participation in the groups they form among themselves (violent confrontations), although this participation also appeared to reduce the risk (by offering protection). The variable of age, in contrast to sentence length, was not strongly associated with insecurity and fear for the individual themselves, but to some extent with regard to fellow inmates, as older inmates were shown to inspire respect and, at times, fear. Finally, as in the outside society, it was observed that fear of crime within prison also tends to be accompanied by punitive attitudes. In conclusion, providing prisons where a safe environment prevails is a sine qua non for a just and welfare-oriented correctional system that aims at reformation, reintegration, and overall social security. Future research could focus on this issue, placing emphasis on ways to ensure a climate of safety in correctional facilities.