Στα ίχνη ενός αγάλματος: από τη φωτογραφία στο αντικείμενο…

Abstract

Τις τελευταίες δεκαετίες έχει αναπτυχθεί στο πεδίο των ανθρωπιστικών σπουδών ένας εκτεταμένος διάλογος, σχετικά με την έννοια της μνήμης. Η μνήμη αντιμετωπίζεται ως ένα πανίσχυρο εργαλείο, ικανό να διαμορφώνει ταυτότητες· ως ο μεσολαβητής που βοηθά άτομα και συλλογικότητες να κατασκευάζουν τις δικές τους φαντασιακές εκδοχές του παρελθόντος. Η μνήμη εγκλείεται σε τόπους και σε αντικείμενα, μετουσιώνοντάς τα σε φορείς νοημάτων και αξιών. Μας παρέχει, κατά κάποιον τρόπο, έναν «γνωσιακό καθρέφτη», πάνω στον οποίο προβάλλοντας τους εαυτούς μας και τους άλλους, στο παρόν και στο επιθυμητό μας μέλλον, μπορούμε να εξερευνήσουμε την ουσία της ύπαρξής μας. [...] Οι φωτογραφίες, όπως και όλα τα υλικά αντικείμενα, έχουν πολλαπλές κοινωνικές ζωές, έχουν τη δική τους βιογραφία. Χάρη στην ικανότητά τους να αιχμαλωτίζουν και να μεταφέρουν στο παρόν μια μοναδική στιγμή του παρελθόντος, ενδύονται με το κύρος της αυθεντικής μαρτυρίας, εντάσσονται σε μια «ρητορική» της αλήθειας, της ακριβούς καταγραφής του κόσμου. Στην πραγματικότητα, αποτελούν κατασκευές που τον εφευρίσκουν ή τον αντικαθιστούν. Πώς μπορούν, άραγε, οι φωτογραφίες –ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης, διακίνησης, παραγωγής, αναπαραγωγής και αξιοδότησής τους– να διαβαστούν ως αναπαραστάσεις μιας δεδομένης τάξης πραγμάτων, αλλά και ως προϊόντα της εκάστοτε κυρίαρχης αντίληψης για την τάξη αυτή; Ποιες ερμηνείες ενοφθαλμίζονται σε αυτές, ανάλογα με το ποιος τις «βλέπει» ή ανάλογα με το τι βλέπει σε αυτές ή μέσω αυτών; Τι είδους αφηγήσεις παράγονται ή αποσιωπούνται, όταν αναπλαισιώνονται με άλλες φωτογραφίες ή άλλους αναπαραστατικούς «λόγους», όπως η λογοτεχνία, τα αρχειακά ντοκουμέντα, μια οικογενειακή αφήγηση;In recent decades, an extensive dialogue has developed in the field of humanistic studies regarding the concept of memory. Memory is treated as an omnipotent tool, capable of shaping identities; as the mediator that helps individuals and collectivities construct their own imaginary versions of the past. Memory is enclosed in places and objects, transforming them into carriers of meanings and values. It provides us, in some way, with a "cognitive mirror," upon which by projecting ourselves and others, in the present and in our desired future, we can explore the essence of our existence. [...] Photographs, like all material objects, have multiple social lives, they have their own biography. Thanks to their ability to capture and transfer to the present a unique moment of the past, they are invested with the authority of authentic testimony, they are incorporated into a "rhetoric" of truth, of precise recording of the world. In reality, they constitute constructions that invent or replace it. How can photographs –depending on the context of their use, circulation, production, reproduction and valorization– be read as representations of a given order of things, but also as products of the prevailing perception of that order? What interpretations are glimpsed in them, depending on who "sees" them or depending on what one sees in them or through them? What kinds of narratives are produced or silenced, when they are recontextualized with other photographs or other representational "discourses," such as literature, archival documents, a family narrative?