Η πολυθεΐα των αξιών του Μαξ Βέμπερ και ο «ορθολογισμός» της εποχής μας

Abstract

Αν κάποιος ανοίξει σήμερα μια πολιτική εφημερίδα ή παρακολουθήσει μια πολιτική εκπομπή, θα κατακλυστεί οπωσδήποτε από απόψεις που αφορούν τον «εξορθολογισμό του κράτους και της διοίκησης», που αξιώνουν την «ορθολογική στάση της κυβέρνησης», που συνιστούν να «πρυτανεύσει ο ορθός λόγος», προκειμένου να επιλυθούν τα προβλήματα της χώρας. Ανάλογη είναι η κατάσταση και στο διεθνές σκηνικό: οι μεγάλοι οργανισμοί και τα κέντρα οικονομικής και πολιτικής εξουσίας, προκειμένου να διαχειριστούν την παγκόσμια οικονομική κρίση, εναποθέτουν τις ελπίδες τους στα χέρια τεχνοκρατών, που καλούνται να επινοήσουν λύσεις και να εφαρμόσουν, χειρουργικά, αποφάσεις «ορθολογικές». Επιπρόσθετα, στο θεωρητικό επίπεδο, οι θιασώτες της οικονομίας της αγοράς προσπαθούν να παρουσιάσουν τον καπιταλισμό ως το κατεξοχήν ορθολογικό πολιτικο-οικονομικό σύστημα: ζούμε, υποστηρίζουν, σε μια κοινωνία όπου οι θεσμοί έχουν διαρθρωθεί με βάση τη λογική και επιτρέπουν στους ανθρώπους να υπολογίζουν τις κινήσεις τους και να επιδιώκουν τους στόχους τους ως «ορθολογικοί δρώντες». Από το πιο μικρό, λοιπόν, ως το πιο μεγάλο, από την πιο καθημερινή συζήτηση ως την πιο θεωρητική, αυτό που παρουσιάζεται ως ορθολογισμός φέρεται να είναι μια πετυχημένη συνταγή παντός καιρού, μια λύση για κάθε πρόβλημα. Αν όμως έτσι έχουν τα πράγματα, πώς μπορούμε να εξηγήσουμε τα καταστροφικά αποτελέσματα που πολλές φορές επιφέρει «για κάποιους» αυτός ο ορθολογισμός;

If one opens a political newspaper or watches a political programme today, one will certainly be inundated with opinions concerning the “rationalisation of the state and the administration”, calling for a “rational attitude of the government”, recommending that “good reason should prevail” in order to solve the country's problems. The situation is similar on the international scene: the major organisations and centres of economic and political power, in order to manage the global economic crisis, are placing their hopes in the hands of technocrats, who are called upon to devise solutions and surgically implement ‘rational’ decisions. Moreover, at the theoretical level, the proponents of the market economy try to present capitalism as the predominantly rational political-economic system: we live, they argue, in a society where institutions are structured on the basis of logic and allow people to calculate their movements and pursue their goals as ‘rational actors’. From the smallest, then, to the largest, from the most mundane discussion to the most theoretical, what presents itself as rationality is said to be a successful all-weather recipe, a solution to every problem. But if this is the case, how can we explain the disastrous results that this rationalism often brings about “for some”?