Λαϊκισμός και εξωτερική πολιτική: συγκριτική μελέτη των θέσεων της Μαρίν Λεπέν και του Ζαν-Λυκ Μελανσόν για τη Ρωσία

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει τον ρόλο και τη θέση της Ρωσίας στον πολιτικό λόγο του δεξιού και αριστερού λαϊκισμού στη Γαλλία, εστιάζοντας συγκριτικά στις αφηγήσεις της Μαρίν Λεπέν και του Ζαν-Λυκ Μελανσόν. Αφετηρία της έρευνας αποτελεί η άνοδος του λαϊκισμού στην Ευρώπη και η αυξανόμενη επιρροή του στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής, καθώς και η σημασία της ουκρανικής κρίσης ως πεδίου αντιπαράθεσης μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Κεντρικό ερευνητικό ερώτημα είναι το πώς οι δύο πολιτικοί ηγέτες πλαισιώνουν τη Ρωσία στον λόγο τους και με ποιους τρόπους οι ιδεολογικές τους ταυτότητες επηρεάζουν τις σχετικές τους τοποθετήσεις. Η εργασία υιοθετεί ποιοτική ανάλυση περιεχομένου, βασίζεται στη συγκριτική εξέταση πολιτικών προγραμμάτων, ομιλιών, συνεντεύξεων, δημόσιων δηλώσεων και γραπτών παρεμβάσεων των δύο ηγετών κατά την περίοδο 2012–2022, και οργανώνεται γύρω από τέσσερις χρονικές τομές: τις προεδρικές εκλογές του 2012, του 2017 και του 2022, καθώς και το 2014 ως έτος καμπής στις σχέσεις Ρωσίας-Δύσης. Η Γαλλία επιλέγεται ως μελέτη περίπτωσης λόγω της ισχυρής παρουσίας λαϊκιστικών κομμάτων και στα δύο άκρα του ιδεολογικού φάσματος καθώς και της κεντρικής της θέσης στην ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι, παρά τις σημαντικές ιδεολογικές διαφορές μεταξύ δεξιού και αριστερού λαϊκισμού, η Ρωσία λειτουργεί και για τους δύο ως εναλλακτικός πόλος απέναντι στη δυτική ηγεμονία. Ωστόσο, οι λόγοι αυτής της στάσης διαφοροποιούνται ουσιωδώς: στο λόγο της Μαρίν Λεπέν, η Ρωσία προβάλλεται ως φορέας εθνικής κυριαρχίας, κρατικής ισχύος και παραδοσιακών, συντηρητικών αξιών, ενώ ο Ζαν-Λυκ Μελανσόν εντάσσει τη Ρωσία σε έναν ευρύτερο αντιιμπεριαλιστικό και αντιδυτικό λόγο, όχι ως θετικό πρότυπο, αλλά ως στοιχείο ενός διεθνούς συστήματος που οφείλει να απεξαρτηθεί από την αμερικανική μονοκρατορία. Μετά το 2022, και οι δύο προβαίνουν σε ρητορικές αναπροσαρμογές χωρίς πλήρη ρήξη με τις προγενέστερες θέσεις τους. Συμπερασματικά, η εργασία δείχνει ότι ο λαϊκισμός, αν και λειτουργεί ως κοινό πλαίσιο αναφοράς, δεν παράγει ομοιογενή εξωτερική πολιτική. Αντιθέτως, οι «παχιές» ιδεολογίες της δεξιάς και της αριστεράς καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο η Ρωσία αξιοποιείται ως εργαλείο πολιτικής νοηματοδότησης για την αμφισβήτηση της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, με πιθανές σημαντικές συνέπειες για τη γαλλική εξωτερική πολιτική και ευρωπαϊκή πολιτική ασφάλειας.This thesis examines the role and position of Russia in the political discourse of right-wing and left-wing populism in France, focusing comparatively on the narratives of Marine Le Pen and Jean-Luc Mélenchon. The starting point of the research is the rise of populism in Europe and its increasing influence on shaping foreign policy, as well as the significance of the Ukrainian crisis as a field of confrontation between Russia and the West. The central research question is how the two political leaders frame Russia in their discourse and in what ways their ideological identities influence their related positions. The study adopts qualitative content analysis, based on a comparative examination of political programs, speeches, interviews, public statements, and written interventions of the two leaders during the period 2012–2022. It is organized around four key moments: the presidential elections of 2012, 2017, and 2022, as well as 2014 as a turning point in Russia-West relations. France is chosen as a case study due to the strong presence of populist parties on both ends of the ideological spectrum and its central role in European foreign policy. The findings demonstrate that, despite significant ideological differences between right-wing and left-wing populism, Russia functions for both as an alternative pole against Western hegemony. However, the reasons for this stance differ substantially: in Marine Le Pen’s discourse, Russia is portrayed as a bearer of national sovereignty, state power, and traditional conservative values, while Jean-Luc Mélenchon situates Russia within a broader anti-imperialist and anti-Western rhetoric—not as a positive model, but as an element of an international system that must free itself from American hegemony. After 2022, both leaders adjust their rhetoric without a complete break from their previous positions. In conclusion, the study shows that populism, although serving as a common frame of reference, does not produce a homogeneous foreign policy. On the contrary, the “thick” ideologies of the right and left shape the way Russia is used as a tool of political meaning-making to challenge the EU and NATO, with potentially significant implications for French foreign policy and European security policy.