Η μουσική δημιουργία ως συλλογική αντίσταση: για το βιβλίο του Θωμά Σλιώμη "Η τέχνη απέναντι στον ναζισμό: το μουσικό κίνημα της Τερεζίν 1941-1945"

Abstract

Ο Θωμάς Σλιώμης, θεωρητικός και συνθέτης της σύγχρονης μουσικής, ήταν και ο υπεύθυνος ύλης των Μουσικών, ενός πρωτοποριακού περιοδικού θεωρίας και σκέψης πάνω στη μουσική. Το 1997 επιμελήθηκε ένα σημαντικό αφιέρωμα του περιοδικού στη μουσική του Ολοκαυτώματος και το καινούριο του βιβλίο, καρπός πολύχρονου στοχασμού και έρευνας, αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, τη συνέχεια. Το βιβλίο πραγματεύεται ένα ξεχωριστό παράδειγμα καλλιτεχνικής δημιουργίας: το μουσικό κίνημα που εκδηλώθηκε στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής της Τσεχοσλοβακίας, στο ναζιστικό στρατόπεδο-γκέτο της Τερεζίν, τη μουσική δημιουργία μέσα σε συνθήκες ακραίας καταπίεσης και ανέχειας και ενώ ο θάνατος καραδοκούσε.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, ο συγγραφέας στέκεται στο γενικό πλαίσιο του φασιστικού φαινομένου και του ναζισμού. Παρακολουθεί το χρονικό των γεγονότων που έφεραν στην εξουσία τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ και άνοιξαν τον δρόμο στη γενίκευση της βίας και τη ριζοσπαστικοποίηση της καταστολής. Ο Θ. Σλιώμης μας υπενθυμίζει, ότι συχνά στις εξηγήσεις μας λησμονούμε ότι πέρα από την οικονομική κρίση, την εύθραυστη δημοκρατία της Βαϊμάρης κτλ., ο ιταλικός φασισμός και ο γερμανικός ναζισμός συνέθεσαν ένα ολόκληρο πολιτισμικό σύστημα: έπλασαν καινούριες έννοιες, νέες κατηγορίες αντίληψης, ιδέες, αξίες, προσδοκίες, με δυο λόγια έναν τρόπο σκέψης και έναν τρόπο ζωής. Η γοητεία της βίας, οι θεωρίες της φυλετικής καθαρότητας και ο αντισημιτισμός, που βρήκαν απήχηση σε ευρείς κύκλους των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων, εμπεδώθηκαν στο γόνιμο έδαφος που προσέφερε η συνεργασία της επαγγελματικής και οικονομικής ελίτ, της γραφειοκρατίας, των καλλιτεχνών, των επιστημόνων και των ακαδημαϊκών. Ο ναζισμός δεν ήταν λοιπόν μόνον η ιδεολογία ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος αλλά και το σύστημα στο οποίο αναμίχθηκαν νεωτερικές ορθολογικές ιδέες με ανορθολογικές λυτρωτικές φαντασιώσεις, συχνά ενδεδυμένες με το κύρος λογικοφανών και επιστημονικοφανών αληθειών. Ο αντισημιτισμός, που βρισκόταν στην καρδιά της ναζιστικής ιδεολογίας, έβλεπε τους Εβραίους ως αιώνιους και θανάσιμους εχθρούς της ανθρωπότητας, πήρε τη μορφή λυτρωτικής ουτοπίας και κέρδισε την κοινωνική συναίνεση που άνοιξε τον δρόμο στις εκτοπίσεις και στην τελική εξόντωση. Η κρατική προπαγάνδα μερίμνησε για τη διάχυση της ναζιστικής κουλτούρας μέσα στην καθημερινότητα, ενώ ο ίδιος ο Γκέμπελς έφερε την πολιτιστική και καλλιτεχνική κοινότητα στην υπηρεσία των σκοπών της προπαγάνδας. Στον ναζιστικό πολιτισμό οι Εβραίοι έγιναν το μέτρο για κάθε πράγμα, η απόδειξη για κάθε γνώμη. Τα είδη της τέχνης που ευθέως ή εμμέσως συναρτήθηκαν με τους Εβραίους καταδικάστηκαν. Είναι γνωστό πώς ο φασισμός και ο ναζισμός περιφρόνησαν και άσκησαν βία ενάντια σε ένα τεράστιο σώμα καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας και βέβαια και στην ίδια την εβραϊκή δημιουργία. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η πίστη, η εμμονή στην ελεύθερη καλλιτεχνική δημιουργία, από Εβραίους και μη Εβραίους, αποκτά το νόημα της ατομικής αντίστασης και κάτω από ορισμένες συνθήκες τον χαρακτήρα συλλογικού κινήματος.Thomas Sliomis, a theorist and composer of contemporary music, was also the editor-in-chief of Mousika, a pioneering magazine dedicated to music theory and thought. In 1997, he curated an important tribute in the magazine to the music of the Holocaust, and his new book—fruit of years of reflection and research—serves, in a way, as a continuation of that work. The book explores a unique example of artistic creation: the musical movement that emerged during the years of German occupation in Czechoslovakia, specifically in the Nazi concentration camp-ghetto of Terezín. It examines music created under conditions of extreme oppression and deprivation, in the shadow of death. In the first part of the book, the author focuses on the broader context of fascism and Nazism. He traces the timeline of events that brought Mussolini and Hitler to power and paved the way for the expansion of violence and the radicalization of repression. Sliomis reminds us that in our explanations, we often forget that beyond the economic crisis and the fragile Weimar democracy, Italian fascism and German Nazism formed an entire cultural system: they shaped new concepts, new categories of perception, ideas, values, expectations—in short, a way of thinking and a way of life. The allure of violence, theories of racial purity, and antisemitism—resonating with broad circles of the upper social classes—were reinforced by the collaboration of the professional and economic elite, the bureaucracy, artists, scientists, and academics. Nazism was not merely the ideology of a totalitarian regime but a system that blended modern rational ideas with irrational redemptive fantasies, often cloaked in the authority of seemingly logical and scientific truths. Antisemitism, at the heart of Nazi ideology, viewed Jews as eternal and mortal enemies of humanity. It took the form of a redemptive utopia and gained the social consensus that enabled deportations and eventual extermination. State propaganda ensured the diffusion of Nazi culture into everyday life, while Goebbels himself brought the cultural and artistic community into the service of propaganda. In Nazi culture, Jews became the measure of all things, the proof of every opinion. Art forms directly or indirectly associated with Jews were condemned. It is well known how fascism and Nazism scorned and violently suppressed a vast body of artistic and intellectual creation—including Jewish creativity itself. Under these conditions, the faith and persistence in free artistic creation—by Jews and non-Jews alike—took on the meaning of personal resistance and, under certain circumstances, the character of a collective movement.