Η ευρωπαϊκή διακυβέρνηση, οι φυσικές καταστροφές και η κλιματική αλλαγή: αντιστάσεις και εναλλακτικές κινηματικές πολιτικές

Abstract

Στη παρούσα εργασία εξετάζεται η πρόσληψη της κλιματικής αλλαγής και των συνεπειών της, από το θεσμικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και ερευνάται το κατά πόσον ο λόγος και οι στρατηγικές για την κλιματική αλλαγή επηρεάζουν τον τρόπο που λειτουργεί και εκδηλώνεται η διακυβέρνηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ή επηρεάζονται από αυτήν. Εξετάζονται επίσης και συγκρίνονται, έως ένα βαθμό, οι στρατηγικές αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής που πήραν το όνομα «Νέα Πράσινη Συμφωνία» στη Μεγάλη Βρετανία, στις ΗΠΑ και στην ΕΕ. Η σύγκριση δείχνει ότι η κλιματική αλλαγή, δηλαδή, η μακροχρόνια αλλαγή των κλιματικών συνθηκών που οφείλεται στην ανθρώπινη δραστηριότητα, που είναι υπαγμένη στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, καθώς και οι συνέπειες της, απαιτούν μια διαδικασία μετάβασης σε ένα άλλο κοινωνικό, παραγωγικό και κλιματικό καθεστώς. Με αφορμή αυτήν τη διαπίστωση, δημιουργείται το θεμελιακό ερώτημα του κατά πόσον η ΕΕ, οι θεσμοί της και το σύστημα διακυβέρνησης της μπορούν να μεταρρυθμιστούν ριζικά προς μια τέτοια βαθιά μετασχηματιστική διαδικασία. Διερευνάται, επίσης, για τον ρόλο που έχουν, η μπορούν να έχουν, οι κινηματικές αντιστάσεις στις οικονομικές και περιβαλλοντικές πολιτικές της ΕΕ και περιγράφονται οι θεσμικές και πολιτικές μετατοπίσεις που συνέβησαν, με αφορμή την κρίση χρέους και την συνεπακόλουθη κρίση του ευρώ, στο σύστημα διακυβέρνησης της ΕΕ. Τέλος, τ τίθενται οι αντικειμενικοί παράγοντες που υφίστανται και που επικαιροποιούν διαρκώς το ερώτημα της «ρήξης» με την ΕΕ, εφόσον οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, κάτω από τις αναπόδραστες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, προτεραιοποιήσουν την αναγκαιότητα της μετάβασης σε μια άλλου είδους κοινωνική και οικονομική οργάνωση. Τέλος, σκιαγραφείται το ποια θα μπορούσε να είναι η συμβολή και ο ρόλος των περιβαλλοντικών και των συναφών κινημάτων και του συγκρουσιακού τους πεδίου σε μια περίπτωση «ρήξης» με την λογική της ευρωπαϊκής ενοποίησης και της διακυβέρνησής της. Διαπιστώνεται ότι τα ριζοσπαστικά περιβαλλοντικά κινήματα μπορούν να συνεισφέρουν σε ένα νέο συγκρουσιακό περιεχόμενο μιας ανανεωμένης διπλής στρατηγικής πολέμου Θέσεων και Κινήσεων. Το αίτημα της «αντι-λιτότητας» δεν επαρκεί για μια τέτοια προοπτική και θα πρέπει να μπει, επί τάπητος, το ζήτημα της μετάβασης σε μια άλλη παραγωγική και περιβαλλοντική λογική.This paper investigates the conceptualization of climate change and its consequences within the institutional framework of the European Union (EU). It further explores the extent to which discourses and strategies surrounding climate change shape, or are in turn shaped by, the modalities of governance underpinning European integration. In addition, it examines and, to a certain extent, compares the climate strategies articulated under the label of the “Green New Deal” in the United Kingdom, the United States, and the European Union. The analysis demonstrates that climate change—understood as the long-term transformation of climatic conditions resulting from human activity embedded within the capitalist mode of production—and its manifold consequences necessitate a transition towards an alternative social, productive, and ecological regime. This observation raises a fundamental question: whether the EU, its institutions, and its governance architecture are capable of undergoing a radical reform oriented towards such a profound process of transformation. The paper also considers the role that social and environmental movements of resistance to EU economic and environmental policies have played, or may potentially play, in this context. It traces the institutional and political shifts that occurred within the EU’s governance system in the wake of the sovereign debt crisis and the subsequent eurozone crisis. Furthermore, it highlights the structural factors that continually reassert the question of a potential “rupture” with the EU, should European societies, confronted with the inescapable consequences of climate change, prioritize the imperative of transitioning towards a qualitatively different model of social and economic organization. Finally, the analysis delineates the possible contribution and role of environmental and allied movements—and the arenas of contention they generate—in scenarios that involve a rupture with the logic of European integration and its system of governance. It concludes that radical environmental movements may provide crucial impetus for a renewed dual strategy, combining a “war of position” with a “war of movement.” The anti-austerity agenda, while significant, is insufficient to sustain such a horizon of transformation; rather, the transition towards a new productive and ecological rationality must be explicitly foregrounded.