Για το βιβλίο: Θανάσης Γκιούρας, Ελευθερία και ιστορία: με βασική αναφορά στις θέσεις Για την έννοια της ιστορίας του Walter Benjamin

Abstract

Οι περιπέτειες του ορθού λόγου στον 19ο και 20ό αιώνα τείνουν συχνά να συσκοτίσουν και να εξαλείψουν από τη συλλογική μνήμη ότι το πρωταρχικό αίτημα του διαφωτισμού και των νεότερων χρόνων ήταν η χειραφέτηση του λόγου από τις θεολογικές και κάθε είδους δεισιδαίμονες επιρροές, αίτημα που εκκινούσε από την οντολογική και ηθική ανατίμηση του ανθρώπου και συναρτούταν άμεσα και αδιάλυτα από τη ρήξη της ηθικής με τη θεολογία. Ο Καντ διέκρινε μεταξύ της βούλησης από την οποία προέρχονται οι de facto πράξεις του ανθρώπου και αφορούν την ικανότητα για επιλογή που επηρεάζεται, αλλά δεν καθορίζεται αποκλειστικά, από τα ορμέμφυτα (αρνητική έννοια της ελευθερίας), και της βούλησης που καθορίζεται από τη δυνατότητα του καθαρού λόγου να εξάγει συμπεράσματα πρακτικής φύσης (θετική έννοια της ανθρώπινης ελευθερίας), απ’ όπου προκύπτουν τα καθήκοντα του ανθρώπου, και των οποίων οδηγός είναι ο ηθικός νόμος. Η διάκριση είχε σκοπό να τονίσει ότι η δυνατότητα χειραφέτησης του ανθρώπου είναι συνάρτηση της γνώσης των φυσικών και, κυρίως, των κοινωνικών φαινομένων στη βάση του ορθού λόγου, και συνεπώς της διαμόρφωσης της «Ιδέας για την Οικουμενική Ιστορία», ως προσπάθειας ερμηνευτικής «εναρμόνισης» και ενοποίησης των τυχαίων ιστορικών συμβεβηκότων υπό τη σκέπη μιας ευρύτερης επιστημονικής ερμηνείας της πορείας της Ιστορίας. Τη διαπίστωση αυτή χρησιμοποιεί ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Θανάσης Γκιούρας ως αφετηρία της μελέτης του σχετικά με την πορεία της ανθρώπινης ιστορίας και «των δυναμικών ορίων της πραγματικότητας, κάτι το οποίο εισέρχεται επανειλημμένα στην ημερήσια διάταξη των νεωτερικών επαναστάσεων» (σ. 23). Αυτή η θεωρητική περιπλάνηση γίνεται με βασική αναφορά στις Θέσεις για την ιστορία του Βάλτερ Μπένγιαμιν, η αφετηρία όμως της αφήγησης είναι το έργο κεντρικών στοχαστών του ευρωπαϊκού διαφωτισμού (των Καντ, Χέγκελ, Σίλερ, Γκαίτε) περνώντας στη συνέχεια σε δύο σημαντικότερους θεωρητικούς του 19ου αιώνα (Μαρξ, Νίτσε) για να καταλήξει στον Μπένγιαμιν ως εκφραστή «ενός κριτικού εγχειρήματος, το οποίο συνδυάζει γνωσιοθεωρητικές, θρησκευτικές και οντολογικές προκείμενες» (σ. 268). The adventures of right reason in the 19th and 20th centuries tend often to obscure and erase from collective memory that the primary demand of the Enlightenment and modern times was the emancipation of reason from theological and all kinds of superstitious influences, a demand that originated from the ontological and ethical revaluation of man and was directly and indissolubly connected to the rupture of ethics with theology. Kant distinguished between the will from which man's de facto actions derive and concern the capacity for choice that is influenced, but not exclusively determined, by instincts (negative concept of freedom), and the will that is determined by the possibility of pure reason to draw conclusions of a practical nature (positive concept of human freedom), from which man's duties arise, and whose guide is the moral law. The distinction aimed to emphasize that the possibility of man's emancipation is a function of the knowledge of natural and, mainly, social phenomena on the basis of right reason, and consequently of the formation of the "Idea for a Universal History", as an attempt at interpretive "harmonization" and unification of accidental historical events under the umbrella of a broader scientific interpretation of the course of History. This observation is used by Thanasis Giouras, professor of political science at the University of Crete, as the starting point of his study concerning the course of human history and "the dynamic limits of reality, something which repeatedly enters the agenda of modern revolutions" (p. 23). This theoretical wandering is done with main reference to Walter Benjamin's Theses on History, but the starting point of the narrative is the work of central thinkers of European Enlightenment (Kant, Hegel, Schiller, Goethe) moving then to two of the most important theorists of the 19th century (Marx, Nietzsche) to conclude with Benjamin as the exponent of "a critical undertaking, which combines epistemological, religious and ontological premises" (p. 268).