Ο επαναπατρισμός των πολιτικών προσφύγων και η αποτύπωσή του μέσα από τον Τύπο

Abstract

Το τέλος του εμφυλίου πολέμου, το 1949, προκάλεσε τον μαζικό εκπατρισμό περίπου 56.000 ανθρώπων, που καθιερώθηκε να ονομάζονται Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες του Εμφυλίου Πολέμου, παρόλο που ποτέ δεν αναγνωρίστηκαν με αυτήν την ιδιότητα, ούτε από την Ελλάδα, ούτε από τους διεθνείς οργανισμούς, ούτε από τις χώρες υποδοχής τους. Από την αρχή του εκπατρισμού τους, σταθερή προσδοκία και πάγιο αίτημά τους ήταν ο επαναπατρισμός τους. Η επιστροφή τους, όμως στην πατρίδα, έπρεπε να είναι μαζική, να συνοδεύεται από την αναγνώριση του έργου της Εθνικής Αντίστασης και τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ, από τη χορήγηση γενικής αμνηστίας και την απόδοση ελληνικής ιθαγένειας. Κατά συνέπεια συναρτήθηκε με την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, τα εθνικά ζητήματα, τις διακρατικές σχέσεις και τις ενέργειες των διεθνών οργανισμών. Ειδικές κατηγορίες προσφύγων, όπως μικρός αριθμός παιδιών από τη Γιουγκοσλαβία, αιχμάλωτοι του τακτικού στρατού και όμηροι, επέστρεψαν στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Αντιθέτως, το διάστημα 1947-1962, αφαιρέθηκε η ελληνική ιθαγένεια από 15.000 σλαβόφωνους, των οποίων οι περιουσίες δημεύτηκαν και επαναποικίστηκαν από αμιγώς ελληνόφωνους πληθυσμούς. Κατά τις δεκαετίες 1950, 1960 και 1970, κυριάρχησε ο επαναπατρισμός σε ατομική βάση, κατά κανόνα, λίγων προσφύγων, που συνοδευόταν από δηλώσεις εθνικοφροσύνης. Το καλοκαίρι του 1982 αναγνωρίστηκε η Εθνική (Εαμική) Αντίσταση και στις 29/12/1982 επιτράπηκε ο επαναπατρισμός και η απόδοση ελληνικής ιθαγένειας σε όλους τους «Έλληνες το γένος» πολιτικούς πρόσφυγες. 40 χρόνια μετά από τη λήξη του ελληνικού εμφυλίου, τον Αύγουστο του 1989, νομοθετήθηκε η «άρση των συνεπειών του Εμφυλίου Πολέμου». Οι πολιτικοί πρόσφυγες έμειναν εκπατρισμένοι για τρεις γενιές, επομένως η ολοκληρωμένη εικόνα επιβάλλει την αναφορά στις συνθήκες ζωής στην υπερορία, σε ζητήματα εργασιακής απασχόλησης, εκπαίδευσης, οργάνωσης κοινοτήτων και δεσμών με την πατρίδα. Η μακρά διάρκεια της επιστροφής τους, συνδέθηκε με την εσωτερική πολιτική κατάσταση και τις ιδεολογικές και πολιτικές διεργασίες της Μεταπολίτευσης, καθώς το ζήτημα ήταν πρόσφορο για κομματική εκμετάλλευση και αυτοπροσδιορισμό από όλες τις πλευρές. Η Μεταπολίτευση δεν ήταν απλώς μια δημοκρατική πολιτειακή μετάβαση, αλλά αποτέλεσε την τομή για τη δικαίωση αιτημάτων και την ολοκλήρωση διεργασιών που κυοφορούνταν σε όλη την μετεμφυλιακή περίοδο. Κατά συνέπεια, όλες οι νομοθετικές και θεσμικές εξελίξεις και οι ιδεολογικές και κοινωνικές ανακατατάξεις, σχετίστηκαν με ζητήματα που είχαν μείνει ανοικτά, από τη δεκαετία του ’40. Βασική προϋπόθεση για την οικοδόμηση του δημοκρατικού βίου ήταν η στοιχειώδης πολιτική συναίνεση, για τη διαχείριση του τραυματικού παρελθόντος. Η επάνοδός τους υπήρξε σημαντικός συντελεστής του εκδημοκρατισμού της χώρας, της κατοχύρωσης των ατομικών δικαιωμάτων, της διαφορετικής ανάγνωσης του πρόσφατου ιστορικού παρελθόντος και της διαμόρφωσης νέων πολιτικών στάσεων και ταυτοτήτων. Όλα τα παραπάνω, καθώς και τα προσκόμματα και οι δυσκολίες στην (επαν)ένταξή τους, εξετάζονται και βιβλιογραφικά, αλλά και όπως καταγράφηκαν στον μεταπολιτευτικό, κυρίως, Τύπο.The end of the Greek Civil War in 1949 led to the mass exile of approximately 56,000 people, who came to be known as Greek political refugees of the Civil War, even though they were never officially recognized as such—neither by Greece, nor by international organizations, nor by the host countries. From the very beginning of their exile, their constant expectation and enduring demand was repatriation. Their return to the homeland, however, was expected to be collective and to be accompanied by the recognition of the contribution of the National Resistance, the legalization of the Communist Party of Greece (KKE), the granting of a general amnesty, and the restoration of Greek citizenship. Consequently, repatriation became closely linked to the political situation in Greece, national issues, interstate relations, and the actions of international organizations. Special categories of refugees—such as a small number of children from Yugoslavia, prisoners of the regular army, and hostages—returned in the early 1950s. By contrast, between 1947 and 1962, Greek citizenship was revoked from 15,000 Slavic-speaking individuals, whose properties were confiscated and resettled by exclusively Greek-speaking populations. During the 1950s, 1960s, and 1970s, repatriation primarily took place on an individual basis and involved only a limited number of refugees, usually accompanied by declarations of loyalty to the nation. In the summer of 1982, the National (EAM-led) Resistance was officially recognized, and on 29 December 1982, repatriation and the restoration of Greek citizenship were permitted for all political refugees of “Greek origin.” Forty years after the end of the Greek Civil War, in August 1989, legislation was enacted providing for the “lifting of the consequences of the Civil War.” The political refugees remained in exile for three generations; therefore, a comprehensive picture requires reference to living conditions in exile, issues of employment, education, community organization, and ties with the homeland. The prolonged process of their return was closely connected to the domestic political situation and to the ideological and political developments of the post-dictatorship period (Metapolitefsi), as the issue proved conducive to partisan exploitation and political self-definition by all sides. The Metapolitefsi was not merely a democratic constitutional transition but constituted a turning point for the vindication of claims and the completion of processes that had been developing throughout the post–Civil War period. Consequently, all legislative and institutional developments, as well as ideological and social realignments, were linked to unresolved issues dating back to the 1940s. A fundamental prerequisite for the construction of democratic political life was a minimum level of political consensus regarding the management of the traumatic past. Their return constituted a significant factor in the democratization of the country, the safeguarding of individual rights, a revised interpretation of the recent historical past, and the formation of new political attitudes and identities. All of the above, along with the obstacles and difficulties encountered in their (re)integration, are examined both through the relevant bibliography and as recorded primarily in the post-dictatorship press.