Η συνταγματική προστασία της ιδιοκτησίας και οι δεσμεύσεις της για πολεοδομικούς σκοπούς

Abstract

Το ατομικό δικαίωμα της ιδιοκτησίας αποτέλεσε από την πολύ πρώιμη ιστορία της ανθρωπότητας μία κατάκτηση της ατομιστικής φύσης των ανθρώπων. Ο σκληρός πυρήνας του δικαιώματος, μολονότι μεταβαλλόμενος στη διάρκεια του χρόνου, διατηρεί ακέραια μέχρι σήμερα τα βασικά του χαρακτηριστικά, τα οποία απέκτησαν συνταγματική κατοχύρωση στο πλαίσιο της ανθρώπινης εξέλιξης σε όλες τις έννομες τάξεις του κόσμου. Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, με τις διακυμάνσεις που χαρακτηρίζουν την ευρύτητά του, είναι πάντως απαραβίαστο και αναφαίρετο. Η ανάδυση του θεσμού του κοινωνικού κράτους δικαίου ωστόσο, η οποία εισήγαγε τον κοινωνικό χαρακτήρα των ατομικών δικαιωμάτων και την ερμηνεία σύμφωνα με την οποία αυτά θα πρέπει να υπηρετούν το κοινωνικό τους ρόλο, προώθησε την ανάγκη επιβολής περιορισμών εν γένει στα ατομικά δικαιώματα αλλά και ειδικά, στο δικαίωμα στην ιδιοκτησία. Ως εκ τούτου τα συνταγματικά κείμενα σταδιακά άρχισαν να προβλέπουν όλο και περισσότερο την αφηρημένη πλην εξειδικεύσιμη έννοια του "γενικού" ή "δημοσίου" συμφέροντος στις σχετικές διατάξεις τους, προάγοντας την ανάγκη να οριοθετηθούν τα ατομικά δικαιώματα χάριν της κοινωνικής συνύπαρξης. Άλλωστε, η συμμόρφωση των εννόμων τάξεων δε συνέβη εν προκειμένω εν μία νυκτί, αλλά, αφενός τα διεθνή κείμενα, όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου καθώς και το Πρώτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο αυτής δια των διατάξεών τους, αφετέρου το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δια της νομολογίας του, υπέδειξαν τους βασικούς άξονες ερμηνείας του δικαιώματος και εν τέλει των περιορισμών του και κάλεσαν τα κράτη - μέλη να τροποποιήσουν και να μεθερμηνεύσουν τα κανονιστικά τους κείμενα. Στο πλαίσιο αυτό, ιστορικό και πολιτικό, ο κοινωνικός ρόλος του δικαιώματος της ιδιοκτησίας μετουσιώθηκε σε διάφορους περιορισμούς της, όπως, η αναγκαστική απαλλοτρίωσή της χάριν της δημόσιας ωφέλειας και κατόπιν καταβολής πλήρους αποζημίωσης, και δη, η ρυμοτομική απαλλοτρίωση, η διαδικασία που ακολουθείται δηλαδή για τη δημιουργία κοινωφελών και κοινόχρηστων χώρων, εν τέλει για τη δημιουργία των πόλεων. Στην Ελλάδα, η σύγκρουση μεταξύ των κυρίων της ιδιοκτησίας και των υπέρ' ων η απαλλοτρίωση υπήρξε δικαστικά ατέρμονη και γέννησε πληθώρα νομικών ζητημάτων, όπως εκείνα που άπτονται της νομότυπης επιβολής, της προσήκουσας καταβολής της αποζημίωσης, της άρσης / ανάκλησης, και επανεπιβολής της απαλλοτρίωσης. Η ελληνική νομοθεσία σταδιακά, συνεπικουρούμενη από το σημαντικό έργο της Νομολογίας, που επίσης σταδιακά ευθυγραμμίστηκε με τις επιταγές του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, χάραξε ενιαίο πλαίσιο αντιμετώπισης επί των θεμάτων αυτών. Έτσι, η Ελλάδα, που κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης εμφανίστηκε προδήλως απροετοίμαστη να υποδεχθεί το φαινόμενο της απαλλοτρίωσης και τη ρύθμισή του, έχει πλέον αποκτήσει ένα συμπαγέστερο και ταχύτερο σύστημα ολοκλήρωσης των διαδικασιών, ενισχύοντας το αίσθημα της δικαιοσύνης και της ταχείας διεκπεραίωσης επί του πεδίου.The individual right to property has been, since the early stages of human history, a core conquest of the individual's nature. The hard core of this right, although evolving over time, maintains its fundamental characteristics to this day, having gained constitutional protection across global legal systems. The right to property remains inviolable and inherent, despite fluctuations in its scope. However, the emergence of the social welfare state introduced the social character of individual rights, suggesting they should serve a broader social role. This shift necessitated the imposition of restrictions on individual rights, particularly property rights. Consequently, constitutional texts gradually incorporated the concept of "general" or "public" interest to define the boundaries of individual rights for the sake of social coexistence. This legal evolution was further shaped by international instruments, such as the European Convention on Human Rights (ECHR) and its First Additional Protocol, alongside the jurisprudence of the European Court of Human Rights (ECtHR). These benchmarks guided member states in reinterpreting their regulatory frameworks. Within this historical and political context, the social role of property was manifested through various restrictions, most notably compulsory expropriation for public utility—specifically urban planning expropriation—aimed at creating public spaces and developing urban environments. In Greece, the conflict between property owners and expropriating authorities has led to extensive litigation concerning issues such as the lawful imposition of measures, proper compensation, and the lifting or re-imposition of expropriations. Gradually, Greek legislation, supported by domestic case law aligned with ECtHR standards, established a unified framework. Thus, despite being evidently unprepared during the economic crisis, Greece has now developed a more robust and efficient system for completing these procedures, enhancing the sense of justice and legal certainty in the field.