Η περιβαλλοντική ευθύνη στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση: ανάλυση της οδηγίας 2004/35/ΕΚ και εφαρμογή της από τα κράτη-μέλη

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει το ζήτημα της περιβαλλοντικής ευθύνης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με επίκεντρο την Οδηγία 2004/35/ΕΚ για την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικών ζημιών. Η ανάλυση βασίζεται στην παραδοχή ότι η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη διασφάλιση της ανθρώπινης υγείας, ιδίως σε ένα πλαίσιο αυξανόμενων περιβαλλοντικών κινδύνων και βιομηχανικών ατυχημάτων. Η μελέτη εντάσσει την Οδηγία στο ευρύτερο θεωρητικό και ιστορικό πλαίσιο εξέλιξης της περιβαλλοντικής πολιτικής, αναδεικνύοντας τον ρόλο βασικών αρχών του ενωσιακού δικαίου περιβάλλοντος, όπως την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», την αρχή της προφύλαξης και την αρχή της πρόληψης. Στη συνέχεια αναλύονται οι στόχοι, οι μηχανισμοί και η φιλοσοφία της Οδηγίας με έμφαση στις διαδικασίες πρόληψης και αποκατάστασης της περιβαλλοντικής ζημίας, στον καταλογισμό ευθύνης στους φορείς εκμετάλλευσης, στη συμμετοχή των αρμόδιων αρχών και του κοινού, καθώς και στη χρηματοοικονομική της διάσταση. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στην πρακτική εφαρμογή της Οδηγίας από τα κράτη-μέλη, μέσα από τη συγκριτική εξέταση διαφορετικών εθνικών μοντέλων, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ισπανία και στο σύστημα MORA, στην Ολλανδία, καθώς και στην ελληνική έννομη τάξη, όπου η ενσωμάτωση της Οδηγίας πραγματοποιήθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 148/2009. Παράλληλα, επιχειρείται συνοπτική σύγκριση με το αμερικανικό σύστημα περιβαλλοντικής ευθύνης μέσω του Comprehensive Environmental Response, Compensation, and Liability Act, προκειμένου να αναδειχθούν οι ομοιότητες και οι διαφορές τους ως προς τη ρυθμιστική φιλοσοφία και τα εργαλεία πολιτικής. Η εργασία ολοκληρώνεται με την εξέταση σημαντικών περιβαλλοντικών ατυχημάτων που δοκίμασαν στην πράξη την αποτελεσματικότητα της Οδηγίας, οδηγώντας σε μια συνολική αποτίμηση των δυνατοτήτων, των περιορισμών και της ικανότητάς της να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις.This Master’s thesis examines the issue of environmental liability in the European Union, focusing on Directive 2004/35/EC on the prevention and remedying of environmental damage. The analysis is based on the recognition that environmental protection constitutes a fundamental prerequisite for sustainable development and for safeguarding human health, particularly in a context of increasing environmental risks and industrial accidents. The study places the Directive within the broader theoretical and historical framework of the development of environmental policy, highlighting the role of key principles of EU environmental law, such as ‘the polluter pays’ principle, the precautionary principle, and the principle of prevention. The thesis then analyses the objectives, mechanisms and underlying philosophy of the Directive, with particular emphasis on procedures for the prevention and re-mediation of environmental damage, the allocation of liability to operators, the in-volvement of competent authorities and the public, as well as its financial dimen-sion. Special attention is given to the practical implementation of the Directive by Member States through a comparative examination of different national models, with particular emphasis on Spain and the MORA system, the Netherlands, and the Greek legal order, where the Directive was transposed through Presidential Decree 148/2009. A brief comparison is also made with the United States framework of en-vironmental liability through Comprehensive Environmental Response, Compensa-tion, and Liability Act, in order to highlight similarities and differences in regulato-ry philosophy and policy instruments. The thesis concludes with an examination of significant environmental accidents that tested the effectiveness of the Directive in practice, leading to an overall assessment of its strengths, limitations and capacity to respond to contemporary environmental challenges.