Η ανασυγκρότηση των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων: από το κίνημα του 1935 έως την επιβολή της Γερμανικής Κατοχής (1941): οπλισμός, χρηματοδότηση, στόχοι, διάρθρωση

Abstract

Η διατριβή αυτή διερευνά τη στρατηγική ανασυγκρότηση των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων (ΕΔ) στην προπολεμική περίοδο 1935–1941, μια εποχή κρίσιμων γεωπολιτικών μεταβολών και αυξανόμενων απειλών για την Ελλάδα. Σε ένα περιβάλλον διεθνούς αστάθειας, με την άνοδο των φασιστικών καθεστώτων στην Ευρώπη και τις αναθεωρητικές βλέψεις της Ιταλίας και της Βουλγαρίας, η Ελλάδα αντιμετώπισε την ανάγκη να ενισχύσει την εδαφική της ακεραιότητα και την εθνική ασφάλεια. Η μελέτη αναλύει τους τέσσερις βασικούς άξονες αυτής της ανασυγκρότησης: πολιτική σταθερότητα, στρατηγική οχύρωση, εξοπλιστικά προγράμματα και χρηματοδότηση, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα των προσπαθειών της χώρας να προετοιμαστεί για τον επερχόμενο πόλεμο. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη εκατομμυρίων προσφύγων, η Ελλάδα αντιμετώπισε βαθιές κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές κρίσεις. Ο Εθνικός Διχασμός μεταξύ βενιζελικών και αντιβενιζελικών οδήγησε σε συνεχείς κυβερνητικές αλλαγές και πραξικοπήματα, υπονομεύοντας τη δημοκρατική σταθερότητα. Το στρατιωτικό κίνημα του 1935 και η επαναφορά της μοναρχίας υπό τον Γεώργιο Β΄ έθεσαν τις βάσεις για την άνοδο του Ιωάννη Μεταξά, ο οποίος με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου 1936 εγκαθίδρυσε ένα αυταρχικό καθεστώς. Ο Μεταξάς, επηρεασμένος από τα φασιστικά μοντέλα της Ευρώπης, επέβαλε λογοκρισία, κατέλυσε τα πολιτικά κόμματα και προώθησε την ιδεολογία του «Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού», με στόχο τη δημιουργία εθνικής ενότητας. Το καθεστώς Μεταξά έθεσε τις στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις ως κεντρική προτεραιότητα. Οι Ενόπλες Δυνάμεις αναδιοργανώθηκαν με στόχο τη δημιουργία ενός σύγχρονου, ευέλικτου στρατού. Σημαντικές πρωτοβουλίες περιλάμβαναν: -Τη δημιουργία της Γραμμής Μεταξά: Ένα οχυρωματικό σύστημα στα βόρεια σύνορα, εμπνευσμένο από τη γαλλική Γραμμή Μαζινώ, με 21 κύρια οχυρά, υπογείους διαδρόμους και αντιαρματικά εμπόδια. Το κόστος κατασκευής ξεπέρασε τα 1,5 δισ. δραχμές, ενώ η τεχνολογική καινοτομία (π.χ. ινωπλισμένο σκυρόδεμα) έδωσε προτεραιότητα στην ανθεκτικότητα. -Εκσυγχρονισμό του Στρατού: Προμήθεια σύγχρονων αντιαεροπορικών και αντιαρματικών όπλων (π.χ. Krupp 88mm), αναβάθμιση εκπαίδευσης και διοικητικής δομής. -Ενίσχυση του Ναυτικού: Απόκτηση νέων αντιτορπιλικών και άλλων Μονάδων επιφανείας, ενώ κατασκευάστηκαν 8 παράκτια οχυρά για προστασία θαλασσίων οδών. -Ανάπτυξη της Αεροπορίας: Αγορά αεροσκαφών και δημιουργία του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας (ΓΕΑ) για συντονισμό επιχειρήσεων. Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930 και οι περιορισμοί σε σκληρό συνάλλαγμα ανάγκασαν την Ελλάδα να βασιστεί σε διεθνείς συμφωνίες clearing για τη χρηματοδότηση των εξοπλισμών. Μέσω ανταλλαγής αγροτικών προϊόντων με Γερμανία, Ιταλία και Βρετανία, η χώρα απέκτησε όπλα και τεχνολογία. Παράλληλα, για τις ανάγκες της άμυνας διατέθηκαν, πιστώσεις ύψους 15,7 δισ. δραχμών (1935–1940), ενώ δωρεές συμπλήρωσαν τους πόρους. Η Ελλάδα προσπάθησε να ισορροπήσει μεταξύ της ουδετερότητας και της συμμαχίας με τη Μεγάλη Βρετανία, η οποία υποσχέθηκε υποστήριξη αλλά δεν παρείχε επαρκή στρατιωτικό υλικό. Το Σχέδιο ΙΒ (1939) προέβλεπε άμυνα στα βόρεια σύνορα και ταχεία κινητοποίηση σε περίπτωση εισβολής. Η επιτυχία στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο (1940) με την αντεπίθεση στην Ήπειρο ανέδειξε την αποτελεσματικότητα των μεταρρυθμίσεων, αλλά κατά τη γερμανική εισβολή η Γραμμή Μεταξά παρακάμφτηκε μέσω Γιουγκοσλαβίας. Η ανασυγκρότηση των ΕΔ υπό το καθεστώς Μεταξά έθεσε τα θεμέλια για την ηρωική αντίσταση του 1940–1941. Η Γραμμή Μεταξά παραμένει σύμβολο της προσπάθειας μιας μικρής χώρας να αντισταθεί σε υπέρτερες δυνάμεις, ενώ η εμπειρία του ελληνοϊταλικού πολέμου ενίσχυσε την εθνική αντίσταση και την ιστορική μνήμη.This dissertation examines the strategic reorganization of the Greek Armed Forces (GAF) in the prewar period 1935–1941, an era of critical geopolitical transformations and mounting threats to Greece. Within an environment of international instability, marked by the rise of fascist regimes in Europe and the revisionist ambitions of Italy and Bulgaria, Greece faced the need to strengthen its territorial integrity and national security. The study analyzes four main pillars of this reorganization—political stability, strategic fortification, armaments programs, and financing—offering a comprehensive picture of the country’s efforts to prepare for the impending war. Following the Asia Minor Catastrophe and the arrival of millions of refugees, Greece confronted profound socioeconomic and political crises. The National Schism between Venizelists and anti-Venizelists led to continuous governmental changes and coups, undermining democratic stability. The military movement of 1935 and the restoration of the monarchy under George II laid the groundwork for the rise of Ioannis Metaxas, who, through the coup of 4 August 1936, established an authoritarian regime. Influenced by the fascist models of Europe, Metaxas imposed censorship, dissolved political parties, and promoted the ideology of the “Third Greek Civilization,” aiming to forge national unity. The Metaxas regime placed military reforms at the center of its priorities. The Armed Forces were reorganized with the objective of creating a modern, flexible army. Major initiatives included: -The creation of the Metaxas Line: A fortification system along the northern borders, inspired by the French Maginot Line, consisting of 21 main forts, underground corridors, and anti-tank obstacles. Construction costs exceeded 1.5 billion drachmas, while technological innovations (e.g., reinforced concrete) prioritized durability. -Modernization of the Army: Procurement of modern anti-aircraft and anti-tank weapons (e.g., Krupp 88mm guns), along with upgrades in training and command structure. -Strengthening of the Navy: Acquisition of new destroyers and other surface units, as well as the construction of eight coastal fortifications to protect maritime routes. -Development of the Air Force: Purchase of aircraft and the establishment of the Hellenic Air Force General Staff (HAFGS) to coordinate operations. The economic crisis of the 1930s and restrictions on hard currency compelled Greece to rely on international clearing agreements to finance armaments. Through the exchange of agricultural products with Germany, Italy, and Britain, the country acquired weapons and technology. At the same time, defense needs were supported by credits amounting to 15.7 billion drachmas (1935–1940), while donations supplemented available resources. Greece sought to balance neutrality with alignment toward Great Britain, which promised support but failed to provide sufficient military matériel. Plan IB (1939) envisaged defense along the northern borders and rapid mobilization in the event of invasion. Success in the Greco-Italian War (1940), particularly the counteroffensive in Epirus, demonstrated the effectiveness of the reforms; however, during the German invasion, the Metaxas Line was bypassed through Yugoslavia. The reorganization of the Greek Armed Forces under the Metaxas regime laid the foundations for the heroic resistance of 1940–1941. The Metaxas Line remains a symbol of a small country’s effort to resist superior forces, while the experience of the Greco-Italian War strengthened national resistance and historical memory.