Η μεγάλη σκακιέρα του Ανατολικού Ζητήματος και η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά το 19ο αιώνα

Abstract

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, το ερώτημα σχετικά με τη βιωσιμότητα και το μέλλον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε αναδειχθεί σε μείζον ζήτημα των διεθνών σχέσεων. Επρόκειτο για το λεγόμενο «Ανατολικό Ζήτημα», το οποίο αφορούσε στην τύχη της τεράστιας εδαφικής κληρονομιάς του Οσμανικού Κράτους, σε περίπτωση επερχόμενης αποσύνθεσης ή και διάλυσής του. Το Ανατολικό Ζήτημα είχε καταστεί κυρίαρχο στη διπλωματική σκακιέρα της εποχής και απασχολούσε τα ανακτοβούλια της Ευρώπης. Ο έλεγχος είτε των επιμέρους εδαφικών κτήσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είτε της ίδιας της Κεντρικής Διοίκησης, της λεγόμενης «Υψηλής Πύλης», αποτελούσε διαρκές αντικείμενο διαβουλεύσεων, συζητήσεων, δράσεων, στρατηγικής και πολιτικής εκ μέρους των μειζόνων κρατικών γεωστρατηγικών δρώντων της τότε ευρωπαϊκής και διεθνούς διπλωματίας, οι οποίες, στην παραδοσιακή ιστοριογραφία και διπλωματία, αποδίδονταν με τον όρο «Μεγάλες Δυνάμεις». Σκοπός αυτής της εργασίας είναι να παρουσιάσει το μεγάλο εκείνο στρατηγικό και διπλωματικό παίγνιο, τις θέσεις αφετηρίας, τα συμφέροντα, τις επιδιώξεις και τις πολιτικές επιλογές των επιμέρους μειζόνων κρατικών γεωστρατηγικών δρώντων αλλά και τη θέση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έναντι όλων αυτών, εστιάζοντας κυρίως στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, οπότε και εκδηλώνεται πλέον ολοένα οξύτερος ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων περί το Ανατολικό Ζήτημα, ενώ συγχρόνως επικρατεί, σταδιακά, στην ιδιόλεκτο της ευρωπαϊκής διπλωματίας ο όρος «Μέγας Ασθενής», για να δηλώσει το Κράτος – «Φρουρό των Στενών» των Δαρδανελλίων και του Βοσπόρου.During the 19th century, the question of the sustainability and future of the Ottoman Empire had become a major issue in international relations. It was the so called “Eastern Question”, namely the fate of the massive territory of the Osman State after its imminent decline. Control over either separate territorial claims of the Ottoman Empire or the Central Government itself (the so called “High Porte”), was a constant topic of deliberations, discussions, actions, strategies and politics by the major geostrategic state actors of European and international diplomacy at the time, which are collectively addressed, in traditional historiography and diplomacy, as the “Great Powers” The purpose of this essay is to present this major strategic and diplomatic game, the starting points, the interests, the pursuits and the political choices of the Great Powers as well as the position of the Ottoman Empire, focusing mainly on the second half of the 19th century, when the competition between the Great Powers over the Eastern Question intensified, while at the same time, the term “the sick man of Europe”, referring to the State – Guardian of the Dardanelles and Bosphorus Straits, gradually prevailed in European diplomatic jargon.