Η προστασία έναντι του κινδύνου ανεργίας στο ελληνικό κοινωνικό σύστημα ασφάλισης: μελέτη των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των ανέργων υπό το φως των μεταρρυθμίσεων από το 2020 μέχρι σήμερα

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία έχει ως αντικείμενο την ανάλυση του ρόλου του ελληνικού κοινωνικοασφαλιστικού συστήματος απέναντι στον κίνδυνο της ανεργίας με στόχο την προστασία σε συνδυασμό με την μελέτη των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των ανέργων. Επικεντρώνεται σε θεωρητικές διαστάσεις του φαινομένου, στο θεσμικό πλαίσιο της προστασίας των ανέργων και εμβαθύνει στον τρόπο με τον οποίο το κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα της Ελλάδας αντιμετωπίζει τον κίνδυνο της ανεργίας. Η επιδότηση της ανεργίας, η μείωση των εισφορών, η αύξηση των υποχρεώσεων των ανέργων και η συνολική μεταρρύθμιση του επιδόματος ανεργίας αποτελούν το κύριο μέλημα αυτής της εργασίας. Πιο συγκεκριμένα, αναλύονται οι προϋποθέσεις, το ύψος και η διάρκεια των παροχών ανεργίας, όπως και ο ρόλος της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης (πρώην Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού), ο οποίος βασίζει την λειτουργία του στην εισοδηματική υποστήριξη των ανέργων με επιδόματα, προγράμματα κατάρτισης και ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης. Η μελέτη εστιάζει παράλληλα στην αποσαφήνιση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των ανέργων στο πλαίσιο της διοικητικής σχέσης που αναπτύσσεται με τους φορείς κοινωνικής προστασίας. Αναλύεται η έννοια του «ανέργου» βάσει της ισχύουσας νομοθεσίας και διερευνάται η ισορροπία μεταξύ της παθητικής προστασίας (μέσω επιδομάτων) και της ενεργητικής πολιτικής απασχόλησης (μέσω κατάρτισης, προγραμμάτων ένταξης και επανατοποθέτησης στην αγορά εργασίας). Επιπλέον, οι επιμέρους εξελίξεις του ελληνικού συστήματος θα προσεγγιστούν και με μία συγκριτική ανάλυση των αντιστοίχων μεταρρυθμίσεων σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, οι αλλαγές που έχουν προκληθεί από το 2020 μέχρι και σήμερα στην κοινωνική ασφάλιση στην Ελλάδα αναδεικνύουν την ανάγκη ερευνητικής ανάλυσης ιδιαίτερα του ζητήματος της προστασίας του κινδύνου της ανεργίας. Η υπόθεση εργασίας, λοιπόν, είναι αν το ελληνικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης στον τομέα της ανεργίας εντοπίζει κενά και προκλήσεις κυρίως υπό το πρίσμα των κοινωνικών και οικονομικών μεταβολών που έχει υποστεί η χώρα την τελευταία πενταετία. Κύριος στόχος της συγκεκριμένης μελέτης αποτελεί η εκτενής ανάλυση του τρόπου αντιμετώπισης του κινδύνου της ανεργίας από το ελληνικό κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις πολιτικές και θεσμικές μεταβολές που έλαβαν χώρα από το 2020 μέχρι και σήμερα. Τα κεφάλαια της εργασίας επιδιώκουν την καταγραφή και ταυτόχρονα την ερμηνεία των μεταρρυθμίσεων που επηρεάζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ανέργων, εξετάζοντας το αν οι ίδιες προωθούν της προστασία της κοινωνίας ή εντείνουν τον αποκλεισμό. Τέλος, τα ερευνητικά ερωτήματα που απασχολούν αυτήν την εργασία είναι α)το πως έχει διαμορφωθεί η προστασία του κινδύνου της ανεργίας στο κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα της χώρας υπό την επιρροή των μεταρρυθμίσεων πριν την χρονική περίοδο του 2020 μέχρι και σήμερα, β) σε ποιον βαθμό διασφαλίζεται η ισορροπία μεταξύ δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των ανέργων και γ) αν οι νέες μεταρρυθμίσεις και προκλήσεις που αντιμετωπίζει το σύστημα ενισχύουν ή περιορίζουν την κοινωνική προστασία των ανέργων. Τέτοιου είδους ερωτήματα που αντικατοπτρίζουν τον πυρήνα της, καθοδηγούν την μεθοδολογία και προσδιορίζουν τον σκοπό της μελέτης. Επεξηγηματικά, διαμορφώθηκαν με γνώμονα την σαφή προσέγγιση του θέματος ενώ ταυτόχρονα αντανακλούν τις κύριες επιδιώξεις της έρευνας.This Master’s thesis examines the role of the Greek social security system in addressing the risk of unemployment, with the aim of providing protection, in conjunction with the study of the rights and obligations of unemployed individuals. The study focuses on the theoretical dimensions of the phenomenon, the institutional framework governing unemployment protection, and offers an in-depth analysis of the manner in which the Greek social security system responds to the risk of unemployment. Unemployment benefits, the reduction of social security contributions, the increase in the obligations imposed on unemployed individuals, and the overall reform of unemployment benefits constitute the main focus of this thesis. More specifically, the study analyzes the eligibility criteria, the level, and the duration of unemployment benefits, as well as the role of the Public Employment Service (formerly the Manpower Employment Organization), whose operation is based on income support for the unemployed through benefits, training programs, and active labour market policies. At the same time, the study focuses on clarifying the rights and obligations of unemployed individuals within the framework of the administrative relationship developed with social protection institutions. The concept of the “unemployed person” is analyzed on the basis of current legislation, and the balance between passive protection (through benefits) and active employment policies (through training, integration programs, and reintegration into the labour market) is explored. Furthermore, developments within the Greek system are examined through a comparative analysis of corresponding reforms implemented in other European Union countries. However, the changes that have taken place in the Greek social security system from 2020 to the present highlight the need for further research, particularly with regard to the protection against the risk of unemployment. The working hypothesis of the study is whether the Greek social security system in the field of unemployment reveals gaps and challenges, especially in light of the social and economic transformations the country has undergone over the past five years. The primary objective of this study is to provide an extensive analysis of the way in which the risk of unemployment is addressed by the Greek social security system, placing particular emphasis on the policy and institutional changes that have occurred from 2020 onwards. The chapters of the thesis aim to record and interpret the reforms that affect the rights and obligations of unemployed individuals, while examining whether these reforms promote social protection or intensify social exclusion. Finally, the research questions addressed in this thesis are: (a) how protection against the risk of unemployment within the Greek social security system has been shaped under the influence of reforms from the period prior to 2020 up to the present; (b) the extent to which a balance between the rights and obligations of unemployed individuals is ensured; and (c) whether the new reforms and challenges faced by the system enhance or limit the social protection of the unemployed. These research questions reflect the core of the study, as they guide the methodology and define the purpose of the research. They were formulated with the aim of providing a clear approach to the subject while simultaneously reflecting the main objectives of the study.