«Όψεις του δωσιλογισμού στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής»

Abstract

Η εργασία αυτή επιχειρεί να παρουσιάσει και να διερευνήσει το φαινόμενο του δωσιλογισμού, όπως αυτό εκδηλώθηκε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της περιόδου της Κατοχής, από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Οκτώβριο του 1944. Ως Κατοχή ορίζεται η κατάσταση κατά την οποία ένα κράτος ή τμήμα της επικράτειάς του, τίθεται υπό τον έλεγχο και τη διοίκηση ξένης στρατιωτικής δύναμης, χωρίς να έχει μεταβληθεί τυπικά το καθεστώς κυριαρχίας του. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η γερμανική, ιταλική και βουλγαρική Κατοχή που ακολούθησε τη στρατιωτική ήττα του 1941, εγκαθίδρυσε ένα καθεστώς εξάρτησης και ελέγχου, το οποίο επηρέασε βαθιά την πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας. Η σύντομη περίοδος της ναζιστικής κυριαρχίας σηματοδότησε τη διολίσθηση της Ευρώπης στον ακραίο αυταρχισμό. Ο ναζισμός, αποκτώντας εξουσία σε εθνικές κοινωνίες πέρα από τα όρια της Γερμανίας, οδήγησε σε μια ευρεία απόρριψη πολιτικών αρχών και κοινωνικών κατακτήσεων και –με τη βοήθεια εγχώριων –ελίτ- καλλιέργησε συστηματικά το ιδεολογικό, εθνοτικό και φυλετικό μίσος ανάμεσα στους πολίτες. Τα ευρωπαϊκά κράτη, στοιχειωμένα από την αποτυχία του μεσοπολεμικού φιλελευθερισμού, επηρεασμένα από τη «μαύρη γοητεία» του γερμανικού ναζισμού και σε κατάσταση βαθιάς οικονομικής ύφεσης, οδηγήθηκαν στη διόλου ανεξήγητη επιλογή της συνεργασίας. Η Κατοχή διάβρωσε σε πρωτοφανή βαθμό τις ευνομούμενες αστικές κοινότητες του δυτικοευρωπαϊκού κόσμου, προκαλώντας σημαντικές αλλαγές στο πολιτικό σκηνικό και στο κοινωνικό σώμα ή βαθαίνοντας ήδη υπάρχοντα χάσματα και διχοτομίες. Η κατοχική εξουσία, μέσω ενός πολυεπίπεδου συστήματος διακρίσεων, δεν επιβάλλει μόνο σχέσεις κυριαρχίας αλλά διαμορφώνει και τους όρους υπό τους οποίους η αστική κοινωνία αντιδρά, επιβεβαιώνοντας τη γκραμσιανή θεωρία της ηγεμονίας, σύμφωνα με την οποία η εξουσία παράγει τις ίδιες τις μορφές της αμφισβήτησής της. Η παρούσα εργασία επιχειρεί, μέσα από την εξέταση της κατοχικής εμπειρίας στο αστικό περιβάλλον της Αθήνας, τη διερεύνηση των μορφών που έλαβε ο δωσιλογισμός στο πλαίσιο αυτό και τον προσδιορισμό της έκτασής του. Σε δεύτερο επίπεδο επιδιώκει την ανάλυση των παραγόντων που συνέβαλαν στην ανάπτυξή του, ενώ παράλληλα εξετάζει και τις επιπτώσεις του, τόσο κατά την περίοδο της Κατοχής όσο και κατά τη μεταπολεμική περίοδο, στην πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή.This master’s thesis aims to present and examine the phenomenon of collaborationism as it manifested in Athens during the period of Axis occupation, from April 1941 to October 1944. Occupation is defined as the condition in which a state, or part of its territory, is placed under the control and administration of a foreign military power without a formal alteration of its sovereign status. In the case of Greece, the German, Italian, and Bulgarian occupation that followed the military defeat of 1941 established a regime of dependence and control that profoundly affected the country’s political, economic, and social life. The brief period of Nazi domination marked Europe’s descent into extreme authoritarianism. Nazism, extending its power into national societies beyond the borders of Germany, led to a broad rejection of established political principles and social achievements and—often with the assistance of domestic elites—systematically fostered ideological, ethnic, and racial hatred among citizens. European states, haunted by the failure of interwar liberalism, influenced by the “dark allure” of German Nazism, and confronted with deep economic crisis, were led toward the by no means inexplicable choice of collaboration. Occupation eroded, to an unprecedented degree, the established bourgeois societies of Western Europe, producing significant transformations in the political landscape and the social fabric, while at the same time deepening pre-existing divisions and cleavages. Through a multilayered system of hierarchies and discrimination, the occupying power did not merely impose relations of domination but also shaped the conditions under which civil society reacted. In this sense, the experience of occupation appears to confirm the Gramscian theory of hegemony, according to which power generates the very forms of its own contestation. By examining the experience of occupation within the urban environment of Athens, the present study seeks to explore the forms that collaboration assumed in this context and to determine its extent. In a second stage, it aims to analyze the factors that contributed to its development, while also examining its consequences both during the Occupation and in the postwar period for the political, economic, and social life of the country.