Περιβαλλοντική αδειοδότηση έργων ΑΠΕ υπό τη σκοπιά του ενωσιακού και εθνικού δικαίου

Abstract

Η παρούσα εργασία εξετάζει το ευρωπαϊκό και ελληνικό νομικό και θεσμικό πλαίσιο για την περιβαλλοντική αδειοδότηση έργων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), αναδεικνύοντας τη σύνθετη αλληλεπίδραση εθνικών και ενωσιακών ρυθμίσεων, τη νομολογία του ΣτΕ και του ΔΕΕ, και τις διαδικαστικές προκλήσεις που επηρεάζουν την ταχύτητα και αποτελεσματικότητα των αδειοδοτήσεων. Ειδική αναφορά γίνεται στο Ειδικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης για τις ΑΠΕ (ΕΠΧΣΑΑ-ΑΠΕ), τόσο στην υφιστάμενη μορφή όσο και στην υπό αναθεώρηση του, στο ευρύτερο πλαίσιο των ευρωπαϊκών στρατηγικών για την κλιματική αλλαγή και τη μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας. Η ανάλυση επικεντρώνεται τόσο στις θεσμικές προκλήσεις που ανακύπτουν κατά την εφαρμογή του πολυνομικού πλαισίου όσο και στη συμβατότητα των ρυθμίσεων με τις αρχές βιώσιμης ανάπτυξης και κλιματικής ουδετερότητας. Η εργασία επιδιώκει επίσης να προτείνει προσαρμογές που ενισχύουν τη θεσμική σαφήνεια, την κοινωνική αποδοχή των έργων ΑΠΕ και την ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος. Συγκεκριμένα, η εργασία εξετάζει την ανάπτυξη των ΑΠΕ, με έμφαση στο ρυθμιστικό πλαίσιο και στις βασικές περιβαλλοντικές αρχές που θεμελιώνουν την αδειοδότηση, ενώ αναδεικνύονται οι εντάσεις μεταξύ επιτάχυνσης της αδειοδότησης και διατήρησης υψηλού επιπέδου περιβαλλοντικής προστασίας. Σε αυτό το πλαίσιο τονίζεται η σημασία της χωροταξικής διάστασης της ανάπτυξης έργων ΑΠΕ και η συμβολή των τοπικών κοινωνιών στη διασφάλιση κοινωνικής αποδοχής και χωρικής δικαιοσύνης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΕΧΠ) για τις ΑΠΕ, εξετάζοντας τη νομική φύση και δεσμευτικότητά του, τη συμβατότητά του με τις αρχές του περιβαλλοντικού και διοικητικού δικαίου, καθώς και τις διατάξεις που προωθούν την επιτάχυνση της αδειοδοτικής διαδικασίας, ενώ γίνεται εκτενής αναφορά και στην επικείμενη αναθεώρηση του ΕΧΠ-ΑΠΕ, η οποία στοχεύει στην ενσωμάτωση κανόνων χωροθέτησης, στην αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητας των περιοχών, στη διαχείριση των σωρευτικών επιπτώσεων και στη δημιουργία buffer zones για προστατευόμενες περιοχές. Εν συνεχεία, εξετάζεται η νομοθεσία της ΕΕ που διέπει την προώθηση και αδειοδότηση έργων ΑΠΕ, συμπεριλαμβανομένων της διαδικασίας περιβαλλοντικής αδειοδότησης και των εργαλείων επιτάχυνσης μέσω των σχετικών Οδηγιών και Κανονισμών, ενώ επισημαίνεται και η σημασία της πρόσβασης στη δικαιοσύνη και του δικαστικού ελέγχου, ειδικά στο πλαίσιο της Οδηγίας 2011/92/ΕΕ για την Εκτίμηση Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων. Ακολούθως, αναλύεται το εθνικό θεσμικό πλαίσιο για την αδειοδότηση έργων ΑΠΕ, ενώ επιχειρείται και η νομολογιακή επισκόπηση σημαντικών αποφάσεων του ΣτΕ, με έμφαση στη συμβατότητα της εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου και του ελληνικού Συντάγματος με τη χωροθέτηση και τις αδειοδοτήσεις των έργων ΑΠΕ. Η εργασία ολοκληρώνεται με την αποτίμηση του υφιστάμενου κανονιστικού πλαισίου και του ισχύοντος και υπό αναθεώρηση ΕΧΠ-ΑΠΕ, επισημαίνοντας τις σύγχρονες προκλήσεις που προκύπτουν, ιδιαίτερα εν όψει της επικείμενης ενσωμάτωσης της RED III στο εθνικό δίκαιο, την ανάγκη ενίσχυσης της σαφήνειας και της αποτελεσματικότητας των διαδικασιών, την καταπολέμηση χρόνιων παθογενειών και την προώθηση της κοινωνικής συμμετοχής και υπογραμμίζοντας ότι η επιτυχής ανάπτυξη των έργων ΑΠΕ απαιτεί συντονισμένη θεσμική και κοινωνική βούληση, ώστε να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ πράσινης μετάβασης και προστασίας του περιβάλλοντος, διασφαλίζοντας παράλληλα τη συμμόρφωση με τις ευρωπαϊκές και διεθνείς υποχρεώσεις.This thesis examines the European Union and Greek legal and institutional framework governing the environmental permitting of Renewable Energy Sources (RES) projects, highlighting the complex interaction between national and EU regulations, the case law of the Council of State (ΣτΕ) and the Court of Justice of the European Union (CJEU), as well as the procedural challenges affecting the speed and effectiveness of permitting procedures. Particular emphasis is placed on the Special Framework for Spatial Planning and Sustainable Development for Renewable Energy Sources (SFSPSD-RES), both in its current form and in its ongoing revision, within the broader context of European strategies addressing climate change and promoting the transition to clean energy. The analysis focuses on the institutional challenges arising from the application of a fragmented and multilayered regulatory framework, as well as on the compatibility of the relevant regulatory instruments with the principles of sustainable development and climate neutrality. The thesis further seeks to propose regulatory and procedural adjustments aimed at enhancing legal certainty, social acceptance of RES projects, and effective environmental protection. More specifically, the study examines the development of RES, with particular emphasis on the regulatory framework and the core environmental law principles underpinning the permitting process, while identifying the tensions between the acceleration of licensing procedures and the maintenance of a high level of environmental protection. In this context, emphasis is placed on the importance of the spatial planning dimension of renewable energy projects and on the contribution of local communities to ensuring social acceptance and spatial justice. Central importance is attributed to the Special Spatial Planning Framework for RES, through an analysis of its legal nature and binding force, its compatibility with the principles of environmental and administrative law, and the provisions designed to streamline permitting procedures. Extensive reference is also made to the forthcoming revision of the SFSPSD-RES, which aims to incorporate more refined siting criteria, assessments of territorial carrying capacity, management of cumulative environmental impacts, and the establishment of buffer zones for protected areas. The thesis further examines the EU legal framework governing the promotion and permitting of RES projects, including environmental authorisation procedures and acceleration mechanisms introduced through relevant Directives and Regulations, while underscoring the importance of access to justice and judicial review, particularly within the scope of Directive 2011/92/EU on Environmental Impact Assessment. Subsequently, the national legal framework for the permitting of RES projects is analysed, accompanied by a review of key rulings of the Council of State (ΣτΕ), with particular emphasis on the compatibility of the implementation of EU law and the Greek Constitution with the siting and licensing of renewable energy projects. The study concludes with an overall assessment of the existing regulatory framework and the currently applicable and pending revision of the National Spatial Plan for Renewable Energy Projects (NSP-RES), identifying contemporary challenges, notably in light of the forthcoming transposition of RED III into national law, the necessity to enhance procedural clarity and efficiency, to address long-standing systemic deficiencies, and to promote public participation. It is emphasized that the successful development of renewable energy projects requires coordinated institutional and societal commitment, in order to achieve a balance between the green transition and environmental protection, while ensuring full compliance with European and international obligations.