Οι γυναίκες στον Αριστοτέλη: τα αποσπάσματα, οι ερμηνείες και οι εντάσεις

Abstract

Η παρούσα εργασία διερευνά τη θέση της γυναίκας στο φιλοσοφικό σύστημα του Αριστοτέλη. Ο βασικός σκοπός είναι τριμερής: (α) να συγκεντρωθούν τα σχετικά αποσπάσματα, (β) να εκτεθούν και να αξιολογηθούν οι ερμηνείες που έχουν προταθεί στη δευτερογενή βιβλιογραφία σχετικά με τα συγκεκριμένα αποσπάσματα και (γ) να αναδειχθούν οι λογικές εντάσεις που τυχόν προκύπτουν μεταξύ των αριστοτελικών αποσπασμάτων. Αρχικά, εξετάζεται ένα χωρίο από τα Μετὰ τὰ Φυσικά όπου ο Αριστοτέλης επεξεργάζεται τις διαφορές και τις ομοιότητες μεταξύ των φύλων από οντολογική σκοπιά. Στη συνέχεια, ακολουθεί η πραγμάτευση του Περὶ ζῴων γενέσεως, όπου, μεταξύ άλλων, η γέννηση θηλυκού ατόμου περιγράφεται ως μία παρεκτροπή από τη «φυσιολογική» δημιουργία αρσενικού απογόνου. Έπειτα, το ενδιαφέρον στρέφεται στο περίφημο ἄκυρον βουλευτικόν, την ψυχολογική ιδιαιτερότητα, δηλαδή, που ο Αριστοτέλης αποδίδει στη σύζυγο του ελεύθερου πολίτη. Τέλος, γίνεται αναφορά στον κοινωνικό ρόλο που επιφυλάσσει ο Αριστοτέλης για τις ελεύθερες γυναίκες στο πλαίσιο του οἴκου και της πόλεως.

Από την παραπάνω πραγμάτευση συνάγονται τρεις κατηγορίες εντάσεων. Πρώτον, τα τέσσερα αίτια (υλικό, μορφικό, ποιητικό και τελικό) δεν εφαρμόζονται με απόλυτη συνέπεια στη μελέτη των διαφορών ανάμεσα στα δύο φύλα. Δεύτερον, παρατηρούνται ασυνέπειες αναφορικά με τον οικιακό και, ευρύτερα, κοινωνικό ρόλο που καλούνται να αναλάβουν οι γυναίκες. Τρίτον, απαντά ο αντιφατικός ισχυρισμός πως η γέννηση ενός θηλυκού απογόνου συνιστά μία παρεκβατική τερατογένεση, η οποία, όμως, παραμένει ἀναγκαία τῇ φύσει, ώστε να διασφαλιστεί η διαιώνιση των ειδών. Φαίνεται, έτσι, πως το αριστοτελικό corpus δεν διέπεται από μία ομοιόμορφη θεώρηση περί γυναικών, ενώ οι όποιες εντάσεις αναδύονται παραμένουν ανεπίλυτες, διότι τα αριστοτελικά χωρία που τις παράγουν είναι δύσκολο να εναρμονιστούν μεταξύ τους.The thesis explores the position of women within Aristotle’s philosophical system. The central objective is three-fold: (a) to gather all the relevant excerpts, (b) to present and assess the interpretations proposed in secondary literature regarding those excerpts, and (c) to highlight the logical tensions that may arise among the passages. Initially, a passage from the Metaphysics is examined, where Aristotle investigates the differences and similarities between the sexes from an ontological perspective. Subsequently, the discussion turns to the Generation of Animals, where, among other things, the birth of a female offspring is described as a deviation from the “normal” generation of a male. Attention is then given to the famous akuron bouleutikon, the psychological peculiarity that Aristotle attributes to the wife of the free citizen. Finally, reference is made to the social role that Aristotle assigns to free women within the framework of the oikos and the polis.

From the above analysis, three categories of tensions emerge. First, the four causes (material, formal, efficient, and final) are not applied with complete consistency to the examination of the differences between the two sexes. Second, inconsistencies can be observed with regard to the domestic and, more broadly, social role that women are expected to fulfil. Third, we encounter the contradictory claim that the birth of a female offspring constitutes a deviant teratogenesis, which, nevertheless, remains a natural necessity in order for the perpetuation of the species to continue. Thus, it appears that the Aristotelian corpus is not governed by a uniform view concerning women, while the tensions that arise remain unresolved, since the Aristotelian passages that generate them are difficult to reconcile with one another.