Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 124 (Ιαν. - Μάρτ. 2014)
Μόνιμο URI για αυτήν τη συλλογήhttps://pandemos.panteion.gr/handle/123456789/20004
ΕΠΕΑ ΠΤΕΡΟΕΝΤΑ
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ, H κυβέρνηση έφερε τη χώρα σε πολιτειακό alert
ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΜΠΑΖΟΣ, Η φύση του Κυπριακού και το «κοινό ανακοινωθέν»
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΑΜΠΑΝΙΔΗΣ, Δημοτικές εκλογές και αστικός χώρος: να «καταλάβουμε» τις πόλεις μας
ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΑΡΑΚΛΑΣ, Τo παιγνίδι της καταπάτησης: παρατήρηση για τον τρόπο ύπαρξης του νόμου στην Ελλάδα
ΜΝΗΜΗ ΕΡΝΕΣΤΟ ΛΑΚΛΑΟΥ (1935-2014)
ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΑΝΑΝΙΑΔΗΣ, Aποχαιρετισμός, με ένα αναπάντητο ερώτημα
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΙΟΥΠΚΙΟΛΗΣ, Ernesto Laclau, ο στοχαστής της ηγεμονίας μετά τον Gramsci
ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗΣ, Πολιτική θεωρία, «λαός» και ριζοσπαστική δημοκρατία: Ernesto, το τανγκό συνεχίζει…
ΑΡΘΡΑ-ΜΕΛΕΤΕΣ
ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, Άτυπη και ανεπίσημη οικονομία αλληλεγγύης στην εν κρυπτώ κοινωνική πρόνοια της κρίσης
ΝΕΛΛΗ ΑΣΚΟΥΝΗ, Μειονότητες και εκπαίδευση: πολιτισμικές διαφορές και ταξικές ανισότητες
Αλεξάνδρα Μπακαλάκη, «Μας ψεκάζουν», «θα μας πεθάνουν», «μας έχουν τρελάνει»: αποκρίσεις στις κρίσεις των καιρών
ΜΩΡΙΣ ΦΛΩΡΕΝΣ, Φουκώ
ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΕΡΤΣΑΣ, Μπορούμε να σκεφτούμε τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις μαζί με τον Μισέλ Φουκώ;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΣΑΜΕΛΑ, Η θρησκευτικότητα ενός άθεου: μια πολιτική ανάγνωση του βιβλίου του Ιώβ από τον Αντόνιο Νέγκρι
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
ΜΑΝΟΛΗΣ ΤΖΑΝΑΚΗΣ, Η διαμόρφωση της ατομικότητας στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας: η προσέγγιση του Alain Ehrenberg
ΑΛΕΝ ΕΡΕΝΜΠΕΡΓΚ, Κοινωνία, δημοκρατία, υποκειμενικότητα (συνέντευξη στον ΜΑΝΟΛΗ ΤΖΑΝΑΚΗ)
ΦΑΚΕΛΟΣ: ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΒΕΛΑΣ, Μια μικρή ιστορική αναδρομή
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΧΡΟΥΣΟΣ / ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΥΛΑΚΗΣ / ΑΡΤΕΜΙΣ ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΥ / ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΧΑΡΩΝΗΣ / ΕΦΗ ΤΣΙΛΙΜΠΑΡΗ / ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΚΡΙΜΙΖΗΣ, Βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα σήμερα
ΡΕΒΕΚΚΑ ΜΑΤΣΑ, Η βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα: προβλήματα, προτάσεις, προοπτικές
ΓΙΩΡΓΟΣ Θ. ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ, Η βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα: σκέψεις ενός άμεσα εμπλεκόμενου
ΜΑΝΟΛΗΣ ΚΟΓΕΒΙΝΑΣ, Η έρευνα στην επιδημιολογία στην Ελλάδα
ΕΙΡΗΝΗ ΣΚΑΛΙΟΡΑ, Νευροεπιστήμη στην Ελλάδα: άκαιρη πολυτέλεια ή εφαλτήριο για ανάπτυξη;
ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ
Περιήγηση
Πρόσφατες Υποβολές
Τεκμήριο Μειονότητες και εκπαίδευση: πολιτισμικές διαφορές και ταξικές ανισότητεςΑσκούνη, Νέλλη; Askouni, Nelly (2014)Τα μεταναστευτικά ρεύματα που γνώρισε η Ελλάδα ως χώρα υποδοχής (για πρώτη φορά στην ιστορία της) από τη δεκαετία του 1980 έφεραν καθοριστικές αλλαγές στην ελληνική κοινωνία. Στο εκπαιδευτικό πεδίο, η μαζική παρουσία παιδιών μεταναστών δημιουργεί νέα δεδομένα και θέτει ερωτήματα που αφορούν όλα τα επίπεδα της εκπαιδευτικής διαδικασίας, τους γενικούς στόχους του σχολείου, τα προς μετάδοση περιεχόμενα, τις καθημερινές σχολικές πρακτικές. Ο διάλογος για τους «ξένους», πολιτικός και επιστημονικός, συνέβαλε ώστε να αναδειχτούν και οι δικοί μας «άλλοι», δηλαδή οι μειονότητες, εθνοτικές ή πολιτισμικές, στο εσωτερικό του ελληνικού πληθυσμού, επί μακρόν αποσιωπημένες και αόρατες στον δημόσιο λόγο. Δημιουργείται, λοιπόν, σταδιακά και στην Ελλάδα από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ένα ερευνητικό πεδίο γύρω από τη θεματική που ορίζει η σχέση εκπαίδευσης και εθνοπολιτισμικής ετερογένειας. Το πεδίο αυτό, παρά τη ρευστή φυσιογνωμία του και τα ασαφή όριά του, τείνει να εμφανίζεται ως ιδιαίτερος κλάδος στον χώρο των επιστημών της εκπαίδευσης και ορίζεται συνήθως ως «διαπολιτισμική» ή «πολυπολιτισμική εκπαίδευση». Σε αυτό το πλαίσιο, η διερεύνηση της σχέσης των μειονοτικών ομάδων με την εκπαίδευση συνήθως γίνεται με όρους ταυτότητας-ετερότητας και η έμφαση δίνεται στη σημασία ή τη διαχείριση των διαφορών (εθνοτικών, γλωσσικών, θρησκευτικών, πολιτισμικών) στο σχολικό πλαίσιο. Αναμφίβολα, οι παράμετροι αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη της εκπαιδευτικής ένταξης ή του αποκλεισμού των συγκεκριμένων ομάδων. Ο περιορισμός, όμως, στο επίπεδο των «πολιτισμικών διαφορών» αφενός συρρικνώνει τον σύνθετο χαρακτήρα του ζητήματος, αφετέρου εγείρει σημαντικά ερωτήματα σχετικά με την ίδια την έννοια του πολιτισμού. Οι πολιτισμοί δεν είναι συμπαγή και ομοιόμορφα μορφώματα με δεδομένα όρια μεταξύ τους, και επομένως οι πολιτισμικές διαφορές δεν είναι τόσο παγιωμένες όσο η κοινή αντίληψη τείνει να τις παρουσιάζει ούτε αποτελούν τη γενεσιουργό αιτία των εκπαιδευτικών προβλημάτων που συχνά αντιμετωπίζουν τα παιδιά των μεταναστών ή των μειονοτήτων.Τεκμήριο Αποχαιρετισμός με ένα αναπάντητο ερώτημαΑνανιάδης, Γρηγόρης; Ananiadis, Grigoris (2014)Είχα πολύ καιρό να δω τον Ernesto Laclau, αγαπημένο δάσκαλο και φίλο από τα τέλη της δεκαετίας του εβδομήντα, όταν ήρθε η αναπάντεχη είδηση του θανάτου του –λίγους μόνο μήνες πριν από την προαναγγελθείσα έκδοση του νέου του βιβλίου The Rhetorical Foundations of Society. Η είδηση με συγκλόνισε γιατί, ξεγελασμένος από τη διαρκή παρουσία του στον αγωνιστικό στίβο των ιδεών, έτρεφα την ψευδαίσθηση ότι θα ήταν πάντα εκεί, ευπροσήγορος ως συνήθως, και ότι ανά πάσα στιγμή θα μπορούσαμε να ξαναπιάσουμε τη συζήτηση από το σημείο που την είχαμε αφήσει. Θα εξακολουθήσουμε, βέβαια, να συνδιαλεγόμαστε με τα κείμενά του –«εσαεί» ήλπιζε εκείνος, συμμεριζόμενος δικαίως τη θουκυδίδεια φιλοδοξία του Gramsci· όσοι όμως είχαμε την τύχη να διασταυρωθούμε μαζί του δύσκολα θα συμφιλιωθούμε με την ιδέα ότι δεν θα τον ξανακούσουμε να σκέφτεται, να κορφολογάει την ιστορία, να απαγγέλλει από μνήμης Sarmiento ή Borges, να τραγουδάει με πάθος ένα τάνγκο.Τεκμήριο Ernesto Laclau, ο στοχαστής της ηγεμονίας μετά τον GramsciΚιουπκιολής, Αλεξάνδρος; Kioupkiolis, Alexandros (2014)Η εναρκτήρια προσωπική αναφορά δηλώνει όχι μόνο την αμηχανία και το πένθος, αλλά και την αναγνώριση της σημασίας μιας στενής προσωπικής σχέσης στα πλαίσια της πολιτικής θεωρίας και μόνον. Αργά την Παρασκευή το βράδυ έλαβα ένα μήνυμα από την υπεύθυνη εκδόσεων ξένου ακαδημαϊκού οίκου ότι ο συλλογικός τόμος για τη ριζοσπαστική δημοκρατία και τα κοινωνικά κινήματα σήμερα, τον οποίο είχα συνεπιμεληθεί, ήταν πια στο τυπογραφείο. Η είδηση του θανάτου του Ernesto Laclau δυο μέρες αργότερα δεν προκάλεσε απλώς συγκίνηση αλλά και μια βαθιά συνειδητοποίηση. Ο εν λόγω τόμος, ένας ανάμεσα στα χιλιάδες έργα που φέρουν την επιρροή του Laclau τα τελευταία τριάντα χρόνια, θα ήταν αδύνατος χωρίς την ύπαρξη και τη σκέψη του. Η επιρροή, μάλιστα, είναι τόσο βαθιά και διαμορφωτική ώστε πια έχει γίνει μέρος της δικής σου σκέψης και δεν αισθάνεσαι την ετερότητά της. Η δική σου σκέψη είναι εν πολλοίς και δική του.Τεκμήριο Δημοτικές εκλογές και αστικός χώρος: να «καταλάβουμε» τις πόλεις μαςΜπαλαμπανίδης, Δημήτρης; Balampanidis, Dimitris (2014)Σε κλίμα προεκλογικό, δύο μήνες πριν από τις βουλευτικές εκλογές του Μαΐου 2012, ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Αντώνης Σαμαράς διατύπωνε την επιτακτική ανάγκη να «ανακαταλάβουμε τις πόλεις μας». Η προτροπή αυτή διαδόθηκε δημοσίως δια στόματος και άλλων στελεχών του κόμματος, όπως του Νότη Μηταράκη, ενώ η εξήγηση δόθηκε ακόμα και στους New York Times: «παράνομοι μετανάστες έχουν καταλάβει την πόλη της Αθήνας». Η φράση «να ανακαταλάβουμε τις πόλεις μας» χαρακτηρίστηκε από τον ημερήσιο τύπο ως «πολεμική» και είναι, πράγματι, μία βίαιη προτροπή, μισαλλόδοξη και ξενοφοβική. Καλεί «εμάς» να πάρουμε ξανά πίσω την πόλη που κατέλαβαν οι «άλλοι». Δεν θα ήταν, λοιπόν, υπερβολικό αν συσχετίζαμε τη συγκεκριμένη προτροπή μίσους με τις ρατσιστικές πρακτικές αυτοδικίας που εκδηλώθηκαν το επόμενο διάστημα στο κέντρο της Αθήνας, όπως η βίαιη εκκένωση διαμερισμάτων όπου διέμεναν μετανάστες και η καταστροφή ορισμένων καταστημάτων τους από αυθόρμητες ομάδες πολιτοφυλακής.[5] Ούτε θα ήταν υπερβολικό αν τη συσχετίζαμε με τα υψηλά εκλογικά ποσοστά της Χρυσής Αυγής, του κόμματος που υποσχόταν με τον πιο βίαιο τρόπο να αποδώσει την «Ελλάδα στους Έλληνες» για να «ξεβρωμίσει ο τόπος».Τεκμήριο Η φύση του Κυπριακού και το «κοινό ανακοινωθέν»Τομπάζος, Σταύρος; Tombazos, Stavros (2014)Θα ακούσει κανείς πολλά κομματικά στελέχη του ΔΗΚΟ, της ΕΔΕΚ, ακόμη και του ΔΗΣΥ να απαιτούν από τηλεοράσεως την επανατοποθέτηση του Κυπριακού στη «σωστή» του βάση, δηλαδή ως προβλήματος εισβολής και κατοχής. Είναι, όμως, το κυπριακό πρόβλημα ένα πρόβλημα εισβολής και κατοχής; Καταρχήν, το Κυπριακό δεν άρχισε το 1974. Πριν το 1974, υπήρξαν δικοινοτικές συνομιλίες και σχέδια επίλυσης του Κυπριακού, χωρίς βέβαια να υιοθετηθούν. Πριν το 1974, το Κυπριακό ήταν ένα πρόβλημα μιας εθνοτικής διένεξης ανάμεσα στην ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή κοινότητα που στα αποκορυφώματά της πήρε τη μορφή της ανοικτής σύγκρουσης.Τεκμήριο Το παιγνίδι της καταπάτησης: παρατήρηση για τον τρόπο ύπαρξης του νόμου στην ΕλλάδαΦαράκλας, Γιώργος; Faraklas Matorikos, Georgios (2014)Σχεδὸν ἀπ᾽ ὅταν ἐπανιδρύθηκε ἡ Ἀθήνα, ἄτομα προσποιοῦνται ὅτι εἶναι ἰδιοκτῆτες, γιὰ νὰ γίνουν, προσποιοῦνται ὅτι τὸ σπίτι τους εἶναι νόμιμο, γιὰ νὰ γίνει. Ἔτσι ἔχουν κτισθεῖ ὁλόκληρες συνοικίες. Τὰ οἰκόπεδα πωλοῦνταν ὑπὸ τὸν ὅρο νὰ οἰκοδομηθοῦν γρήγορα, ὥστε ἡ δικαιοσύνη νὰ βρεθεῖ πρὸ τετελεσμένου καὶ ἐν τέλει ἡ περιοχὴ νὰ μπεῖ στὸ σχέδιο. Τὸ μεμονομένο αὐθαίρετο ἐπίσης νομιμοποιεῖται ἐκ τῶν ὑστέρων. Ἡ μελέτη τοῦ 1993 τῶν Ἴψεν, Χάιντενράιχ καὶ Χτούρη περιγράφει πῶς γίνονται αὐτά.[1] Ὑπάρχει ἐδῶ μιὰ ἔννοια «μπλόφας» μὲ ὀργανικὴ κοινωνικὴ σημασία. Προσποιοῦμαι ὅτι ἔχω κάτι, φέρομαι σὰν νὰ τὸ εἶχα, κι ἔτσι τὸ ἀποκτῶ, ὑποχρεώνω τὴν πολιτεία νὰ μοῦ τὸ δώσει. Ἂς ποῦμε ὅτι πρόκειται γιὰ ἕνα παιγνίδι, τὸ παιγνίδι τῆς καταπάτησης. Δὲν εἶναι περιθωριακὸ φαινόμενο, αὐτὸ τὸ πρωθύστερον χαρακτηρίζει πολλῷ μᾶλλον τὸν τρόπο ὕπαρξης τοῦ νόμου στὴν χώρα. Γι᾽ αὐτὸ ἀξίζει νὰ σταθοῦμε σὲ αὐτό.Τεκμήριο Η κυβέρνηση έφερε τη χώρα σε πολιτειακό alertΧριστόπουλος, Δημήτρης; Christopoulos, Dimitris (2014)Σε συνέντευξη τύπου που οργάνωσε το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ την 1η Απριλίου 2014, παρουσιάστηκε συλλογική μελέτη υπό την επιστημονική μου επιμέλεια, με τίτλο «Χαρτογραφώντας θυλάκους ακροδεξιού εξτρεμισμού και προσλήψεις ξενοφοβίας και ρατσισμού στο ελληνικό κράτος». «Η έρευνα εστιάζεται στους νευραλγικούς τομείς του κρατικού μηχανισμού που είναι οι κατεξοχήν εκτεθειμένοι στην ακροδεξιά ιδεολογία είτε –ακόμη περισσότερο– πιο «φιλόξενοι» σε θυλάκους ακροδεξιού εξτρεμισμού, στο εσωτερικό τους. Οι τομείς αυτοί είναι η Ελληνική Αστυνομία, ο Στρατός, η Εκκλησία της Ελλάδας και η Ελληνική Δικαιοσύνη. «Τα συμπεράσματά της», γράφει το δελτίο τύπου, «δεν προσφέρονται ούτε για εύκολες αναγνώσεις εντυπωσιασμού ούτε όμως και για εφησυχασμό». Να το πω ευγενικά· με τις τελευταίες εξελίξεις αισθάνθηκα αφελής (δεν λέω την άλλη λέξη): την ίδια στιγμή που εμείς, με περίσκεψη και ζυγιασμένα λόγια, αποφαινόμασταν ότι τα συμπεράσματα αυτά δεν προφέρονται για εντυπωσιασμό, ο γενικός γραμματέας της κυβέρνησης «δίνει» στον βουλευτή της Χρυσής Αυγής δύο υπουργούς ως υπαίτιους για τις συλλήψεις των ναζιστών, με φόντο μια ντουζίνα περίπου χριστιανικές εικόνες! Και άλλα απίθανα, τα οποία αφήνουν άναυδους ακόμη και τους πιο καχύποπτους εξ ημών.Τεκμήριο Πολιτική θεωρία, «λαός» και ριζοσπαστική δημοκρατία: Ernesto, το τάνγκο συνεχίζει…Σταυρακάκης, Γιάννης; Stavrakakis, Yannis (2014)Έμαθα για τον θάνατο του δασκάλου μου, του Ernesto Laclau, από τη Noreen, την πιστή –επί σειρά ετών– γραμματέα του στο Πανεπιστήμιο του Έσεξ. Μου είχε αδυναμία και μου έκλεινε πάντα πρωινά ραντεβού μαζί του όταν είχαμε να συζητήσουμε κεφάλαια της διδακτορικής διατριβής που έγραφα, έτσι ώστε να μην τον έχουν κουράσει οι αλλεπάλληλες συναντήσεις και τα μαθήματα. Έτσι και τώρα, μόλις έμαθε το ξαφνικό μαντάτο, έσπευσε να με ενημερώσει από τους πρώτους. Θλιβερή πρωτιά αυτή τη φορά και αναπάντεχη. Παρά τα 78 του χρόνια, ο Ernesto έδειχνε το τελευταίο διάστημα ιδιαίτερα ακμαίος και δραστήριος. «Νόμιζα ότι θα συνέχιζε για πάντα», μου έγραψε η Noreen. Και δεν είχε άδικο. Εξάλλου, αυτήν ακριβώς την αίσθηση ζωντάνιας, αισιοδοξίας και προοπτικής κατόρθωνε να μεταδώσει και να εμφυσήσει ο Laclau σε οτιδήποτε έκανε: στα μαθήματά του, στην πολιτική θεωρία, στην πολιτική πράξη. Την ίδια διάθεση μετέδιδε –πάντοτε με μεγάλη γενναιοδωρία– σε όλους όσους συναντούσε: στους μαθητές του, στους συνομιλητές και τους συντρόφους του.Τεκμήριο Άτυπη και ανεπίσημη οικονομία αλληλεγγύης στην εν κρυπτώ κοινωνική πρόνοια της κρίσηςΡακόπουλος, Θεόδωρος; Rakopoulos, Theodoros (2014)Πολλά έχουν ήδη γραφτεί στον Τύπο για την ανάδυση της «οικονομίας αλληλεγγύης» στην Ελλάδα της κρίσης. Οι πολλές ερμηνευτικές οδοί και, κυρίως, οι πολλαπλές πολιτικές πάροδοι της έννοιας συσκοτίζουν την εννοιολόγησή της, κυρίως καθώς την χρησιμοποιούν, τόσο ως οργανωτικό πόλο όσο και ως ιδεολογικό καμβά, οι πλέον αντιφατικές περιπτώσεις πολιτικής στρατηγικής που θα μπορούσαμε να φανταστούμε: από τις δράσεις στην Ελλάδα των ιδρυμάτων Σόρος (Soros) και Νιάρχος, μέχρι τις «συντροφικές κουζίνες» αντιεξουσιαστικών κινήσεων, και από τους επιφυλλιδογράφους των Νέων μέχρι τις πολιτικοποιημένες συλλογικότητες που οργανώνουν αυτό που, ελλείψει άλλης ορολογίας ως τώρα, θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «εν κρυπτώ» κοινωνική πρόνοια (welfare).Τεκμήριο «Μας ψεκάζουν», «θα μας πεθάνουν», «μας έχουν τρελάνει»: αποκρίσεις στις κρίσεις των καιρώνΜπακαλάκη, Αλεξάνδρα; BAKALAKI , ALEXANDRA (2014)Μια βραδιά του περασμένου φθινοπώρου, ένας φίλος διηγήθηκε στην παρέα κάτι που του είχε πρόσφατα συμβεί στον Βόλο. Είχε πάρει ένα ταξί, η οδηγός του οποίου κάθε τόσο έσκυβε για να δει τον ουρανό επαναλαμβάνοντας εκνευρισμένη, «πάλι μας ψέκασαν». Όταν ο φίλος τη ρώτησε τι εννοούσε, εκείνη νόμισε ότι τη δούλευε. Πώς είναι δυνατό να υπάρχει κόσμος που να μην ξέρει ότι μας ψεκάζουν; Στη συνέχεια του εξήγησε με δυο λόγια ότι η συγκεκριμένη περιοχή, αλλά και ολόκληρη η Ελλάδα, ψεκάζεται σχεδόν καθημερινά με ουσίες που βλάπτουν το περιβάλλον και την υγεία και επηρεάζουν τον ψυχισμό των ανθρώπων –τους κάνουν άβουλους και παθητικούς, αδύναμους να αντιδράσουν στα οικονομικά μέτρα: «Γιατί νομίζετε ότι δεν αντιδρούμε στα μνημόνια και στα μέτρα;». Ο φίλος έμεινε άναυδος. Με τη σειρά μας απορήσαμε και οι ακροατές του: «τι άλλο θ’ ακούσουμε, σε τι κόσμο ζούμε τελοσπάντων»; Το παραπάνω περιστατικό ήταν η αφορμή μιας έρευνας που ξεκίνησε χωρίς καλά-καλά να το καταλάβω όταν, μπαίνοντας την επαύριο στο διαδίκτυο, βρήκα ένα σωρό πληροφορίες και σχόλια που αναφέρονταν στο θέμα. Το γενικό ερώτημα που με απασχολεί δεν είναι άλλο από εκείνο το «σε τι κόσμο ζούμε» που αυθόρμητα αναφωνήσαμε όταν ακούσαμε την αφήγηση του φίλου. Προσπαθώ όμως να το προσεγγίσω από την πλευρά εκείνων που ανησυχούν για τους ψεκασμούς και ειδικότερα αυτών που κινητοποιούνται εναντίον τους μέσω του διαδικτύου και αυτοπροσδιορίζονται ως «ακτιβιστές». Στο κείμενο που ακολουθεί προσπαθώ να συγκρίνω ορισμένες από τις απαντήσεις τους με εκτιμήσεις για την κατάσταση του κόσμου, οι οποίες δίνονται ή λανθάνουν σε καθημερινές συζητήσεις για την κρίση. Θα προσπαθήσω να υποστηρίξω ότι ανάμεσα στους προβληματισμούς για τους ψεκασμούς και σ’ αυτούς που αναφέρονται στην κρίση υπάρχουν κάποιες αναλογίες. Για να το πω απλά, ο κόσμος στον οποίο οι ακτιβιστές εναντίον των ψεκασμών εντάσσουν τις κινητοποιήσεις τους έχει κοινά στοιχεία με τον κόσμο στον οποίο εντάσσονται τα δεινά της κρίσης.Τεκμήριο ΦουκώFlorence, Maurice (2014)[Αν ο Φουκώ πράγματι εγγράφεται στη φιλοσοφική παράδοση, αυτή είναι η κριτική παράδοση, εκείνη του Καντ, και] θα μπορούσε κανείς να αποκαλέσει το εγχείρημά του Κριτική ιστορία της σκέψης. Αυτό δεν θα πρέπει να θεωρούμε ότι σημαίνει μια ιστορία των ιδεών, η οποία θα ήταν ταυτόχρονα μια ανάλυση των σφαλμάτων που θα μπορούσε κανείς να υπολογίσει εκ των υστέρων ή μια αποκωδικοποίηση των συνδεδεμένων με αυτά παρερμηνειών, από τις οποίες ενδέχεται να εξαρτάται ό,τι σκεφτόμαστε σήμερα. Αν ως σκέψη εννοούμε το ενέργημα που θέτει ένα υποκείμενο και ένα αντικείμενο στις ποικίλες δυνατές σχέσεις τους, τότε μια κριτική ιστορία της σκέψης θα ήταν μια ανάλυση των συνθηκών υπό τις οποίες διαμορφώνονται ή τροποποιούνται ορισμένες σχέσεις υποκειμένου και αντικειμένου, στον βαθμό που οι σχέσεις αυτές συγκροτούν μια δυνατή γνώση [savoir]. Το ζητούμενο δεν είναι να καθορίσουμε τις τυπικές συνθήκες μιας σχέσης προς το αντικείμενο· ούτε να απομονώσουμε τις εμπειρικές συνθήκες που, σε μια δεδομένη στιγμή, επέτρεψαν στο υποκείμενο εν γένει να λάβει γνώση ενός αντικειμένου ήδη δεδομένου μέσα στο πραγματικό. Το ζητούμενο είναι να καθορίσουμε τι οφείλει να είναι το υποκείμενο, σε ποια συνθήκη υπόκειται, ποιο καθεστώς πρέπει να το διέπει, ποια θέση πρέπει να καταλάβει στο πραγματικό ή στο φαντασιακό, προκειμένου να καταστεί νόμιμο υποκείμενο του ενός ή του άλλου τύπου γνώσης. Με λίγα λόγια, ζητούμενος είναι ο καθορισμός του τρόπου «υποκειμενοποίησής» του, καθότι προφανώς αυτός δεν είναι ο ίδιος, ανάλογα με το αν η γνώση για την οποία πρόκειται παίρνει τη μορφή της ερμηνείας κάποιου ιερού κειμένου, της παρατήρησης επί της φυσικής ιστορίας ή της ανάλυσης της συμπεριφοράς ενός διανοητικά ασθενούς. Αλλά την ίδια στιγμή το ζήτημα είναι να καθοριστούν οι συνθήκες υπό τις οποίες κάτι μπορεί να γίνει αντικείμενο μιας δυνατής γνώσης, το πώς προβληματοποιήθηκε ως αντικείμενο προς γνώση, η διαδικασία κατάτμησης στην οποία υποβλήθηκε, το τμήμα του αντικειμένου που θεωρείται συναφές προς τη γνώση αυτή. Επιδιώκεται λοιπόν να καθοριστεί ο τρόπος αντικειμενοποίησής του, που ούτε αυτός παραμένει σε κάθε περίπτωση ο ίδιος, καθώς εξαρτάται από το εκάστοτε είδος γνώσης [savoir].Τεκμήριο Μπορούμε να σκεφτούμε τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις μαζί με τον Μισέλ Φουκώ;Περτσάς, Γιώργος; Pertsas, Georgios (2014)Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 2011 ανακηρύχθηκε Ευρωπαϊκό Έτος Εθελοντισμού. Στόχος της κίνησης αυτής ήταν η προώθηση, μέσα από την «ανταλλαγή εμπειριών και βέλτιστων πρακτικών», της ενεργής συμμετοχής του πολίτη. Η επίτευξη αυτού του στόχου περνά μέσα από την ενίσχυση των δράσεων των κρατών μελών και των περιφερειακών τους αρχών στην προσπάθεια δημιουργίας εκείνων των συνθηκών στην Κοινωνία των Πολιτών (ΚτΠ), οι οποίες ευνοούν τον εθελοντισμό. Καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, ομάδες εθελοντών περιόδευσαν ανά την Ευρώπη, προβάλλοντας το έργο τους και συζήτησαν θέματα που τους αφορούν σε συναντήσεις με τους πολιτικούς ιθύνοντες κάθε χώρας. Παράλληλα, μια σειρά από εκδηλώσεις, συζητήσεις και ημερίδες πλαισίωσαν την επταήμερη παραμονή της εκστρατείας στο κάθε κράτος-μέλος. Στη στάση της περιοδείας του Eυρωπαϊκού Έτους Εθελοντισμού στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε μια σειρά από εκδηλώσεις στον χώρο «Τεχνόπολις», στο Γκάζι, υπό την αιγίδα του Δήμου Αθηναίων και την υποστήριξη της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς του Υπουργείου Παιδείας, Διά Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. Το παρών στις εκδηλώσεις προώθησης του εθελοντισμού θα έδιναν και 100 εθελοντικές οργανώσεις καθώς και πλήθος μεμονωμένων εθελοντών.Τεκμήριο Η θρησκευτικότητα ενός άθεου: μια πολιτική ανάγνωση του βιβλίου του Ιώβ από τον Αντόνιο ΝέγκριΣαμέλα, Αντιγόνη; Samellas, Antigone (2014)Από πολλές απόψεις, ως προς τον τρόπο σκέψης του, τις προσδοκίες που διαμόρφωσαν την πολιτική του δράση, και το τίμημα που πλήρωσε για την αγωνιστικότητά του, ο Αντόνιο Νέγκρι ανήκει στην ιδρυτική γενιά σοσιαλιστών-κομμουνιστών που έξοχα σκιαγραφεί ο Ρεζίς Ντεμπρέ (Régis Debray) σε ένα σχετικά πρόσφατο άρθρο του στο περιοδικό New Left Review. Ο γάλλος στοχαστής επισημαίνει ότι σχεδόν όλοι όσοι άφησαν το αποτύπωμά τους στη σοσιαλιστική σκέψη, από τον Προυντόν και τον Μπλανκί (1805-1881) μέχρι τον Λένιν, τον Γκράμσι και τον Λέον Μπλουμ (1872-1950), έγραψαν τα θεμελιώδη πολιτικά τους έργα στη φυλακή. Μέχρι το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, η σοσιαλιστική διαπαιδαγώγηση συνίστατο, αφενός στη διάδοση των επαναστατικών ιδεών στους κόλπους της εργατικής τάξης μέσα από εφημερίδες, σχολεία, ομίλους και δημόσιες συζητήσεις, και αφετέρου στη μετάγγιση μιας αυστηρά ουμανιστικής, αριστοκρατικής παιδείας σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Οι σοσιαλιστές δίδασκαν «τα Λατινικά και τα Ελληνικά ως ζωντανές γλώσσες». Είναι ενδεικτικό ότι ο Ζαν Ζωρές (Jean Jaurès) (1859-1914) διάβαζε στις διακοπές του τον Λουκρήτιο στο πρωτότυπο. Εξίσου σύνθετη ήταν η προσέγγιση τους όσο αναφορά τις προϋποθέσεις συγκρότησης μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας: από τη μια πλευρά θεωρούσαν απαραίτητη την εις βάθος θεωρητική ανάλυση της ιστορικής πραγματικότητας και την αποσαφήνιση κριτικών όρων όπως “υπεραξία” και “αλλοτρίωση”, και από την άλλη, αναγνωρίζοντας την ρευστότητα του ιστορικού γίγνεσθαι και την δημιουργική διάσταση της συλλογικής κοινωνικής δράσης, προσυπέγραφαν τον ορισμό του κομμουνισμού όπως τον διατύπωσε ο Μαρξ στην Γερμανική ιδεολογία: «ο κομμουνισμός δεν είναι μια μελλοντική κατάσταση πραγμάτων, ένα ιδανικό στο οποίο θα έπρεπε να προσαρμοστεί η ζώσα πραγματικότητα, αλλά η ζωντανή κίνηση που καταργεί την υπάρχουσα κατάσταση».Τεκμήριο Η διαμόρφωση της ατομικότητας στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας: η προσέγγιση του Alain EhrenbergΤζανάκης, Μανόλης; Tzanakis, Manolis (2014)Το έργο του Alain Ehrenberg (Αλέν Ερενμπέργκ) εντάσσεται σε ένα ρεύμα σκέψης, το οποίο εστιάζει στη μελέτη των νέων μορφών εξατομίκευσης, εντός του οποίου κινούνται αρκετοί γνωστοί κοινωνιολόγοι. Το κύριο ερώτημα αυτής της προσέγγισης είναι το περιεχόμενο του κοινωνικού φαινομένου που περιγράφεται ως «νέα ατομικότητα». Βασική παραδοχή αποτελεί η διάκριση της νεωτερικότητας σε πρώιμη και ύστερη. Έτσι, ερευνώνται η ένταση με την οποία εμφανίζεται σε κάθε χώρα η νέα ατομικότητα, η μορφή την οποία παίρνει, ο χρόνος στον οποίο επιταχύνεται η διαδικασία εξατομίκευσης και τα επιμέρους κοινωνικά στρώματα στα οποία το φαινόμενο αυτό ενδημεί. Παράδειγμα αυτού του τύπου ερευνών αποτελεί το έργο του Anthony Giddens (Άντονι Γκίντενς) που αφορά στη διερεύνηση των χαρακτηριστικών της «αναστοχαστικής κοινωνίας», όπως και το έργο του Ulrich Beck (Ούλριχ Μπεκ), όπως αυτό αποτυπώνεται στη θεωρία της «κοινωνίας της διακινδύνευσης».Τεκμήριο Κοινωνία, δημοκρατία, υποκειμενικότητα (συνέντευξη στον Μανόλη Τζανάκη)Ehrenberg, Alain (2014)Τεκμήριο Μια μικρή ιστορική αναδρομήΚούβελας, Ηλίας; Kouvelas, Ilias (2014)Τα Σύγχρονα Θέματα είχαν, πριν από λίγα χρόνια, παρουσιάσει ένα αφιέρωμα με τίτλο «Η δημόσια υγεία στην Ελλάδα σήμερα». Τα μεγάλα προβλήματα στον χώρο, που με έμφαση αναφέρθηκαν σε εκείνο το αφιέρωμα, συνεχίζουν να υπάρχουν δυστυχώς ακόμα. Και για να αναφέρω μόνο ένα από αυτά: πρόκειται για την ανυπαρξία πρωτοβάθμιας περίθαλψης που οφείλεται όχι μόνο στην αδυναμία της δημόσιας διοίκησης να σχεδιάσει και να οργανώσει τούτο τον εξαιρετικά σημαντικό θεσμό, αλλά και στην αντίδραση ποικίλων κοινωνικών παραγόντων, του ιατρικού κόσμου της χώρας περιλαμβανομένου. Στο παρόν τεύχος των Σύγχρονων Θεμάτων συμπεριλάβαμε ένα αφιέρωμα για τη «βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα σήμερα», ένα επίσης κρίσιμο θέμα που σχετίζεται με την υγεία των ανθρώπων. Σε αυτό το εισαγωγικό σημείωμα θα προσπαθήσω να κάνω μια σύντομη αναδρομή στη σχετικά πρόσφατη ιστορία του θέματος, όπως την έζησα προσωπικά.Τεκμήριο Βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα σήμεραΧρούσος, Γεώργιος; Chrousos, George; Παυλάκης, Γεώργιος; Pavlakis, George; Simopoulos, Artemis; Simopoulos, Artemis; Χαρώνης, Γεώργιος; Charonis, Aristidis; Τσιλιμπάρη, Έφη; Tsilibary, Effie-Photini; Κριμιζής, Σταμάτης; Krimigis, Stamatios (2014)Με τον όρο βιοϊατρική έρευνα εννοούμε τις διάφορες ερευνητικές προσεγγίσεις που χρησιμοποιώντας γνώσεις και τεχνολογία από ποικίλους επιστημονικούς κλάδους (όχι μόνο από τη βιολογία και την ιατρική, αλλά και τη φαρμακευτική χημεία, τη διατροφή και τον μεταβολισμό, την επιστήμη του περιβάλλοντος, κ.ά.) προσπαθούν να απαντήσουν σε ερωτήματα της βιολογίας και της ιατρικής που στοχεύουν στην κατανόηση της λειτουργίας των ζωντανών οργανισμών και στην καλύτερη υγεία του ανθρώπου και του ζωτικού του χώρου. Με δεδομένη την τεράστια έκρηξη γνώσης σε αυτούς τους επιστημονικούς τομείς, είναι σαφές ότι η προσδοκώμενη γνώση αναμένεται να οδηγήσει σε σημαντικές νέες ανακαλύψεις που θα έχουν τεράστιες επιπτώσεις στην πρωτογενή παραγωγή, στο περιβάλλον και στην υγεία. Η αλλαγή στην ιατρική θα είναι ακόμη πιο ραγδαία, τόσο στο επίπεδο της διάγνωσης (ανάπτυξη νέων διαγνωστικών μεθόδων και προγνωστικών δεικτών) όσο και στο επίπεδο της θεραπείας (νέα πιο ειδικά φαρμακευτικά σκευάσματα ή συσκευές), που σε συνδυασμό θα οδηγήσουν σε αναβάθμιση των υπηρεσιών υγείας, αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης και βελτίωση της ποιότητας ζωής του γενικού πληθυσμού. Αυτές οι εφαρμογές της βιοϊατρικής έρευνας σε διαγνωστικούς και θεραπευτικούς στόχους αποτελούν τη λεγόμενη «μεταφραστική έρευνα» ή «έρευνα από τον πάγκο του ερευνητή μέχρι το κρεβάτι του ασθενή και τανάπαλιν». Η βιοϊατρική έρευνα στην Ελλάδα γίνεται κυρίως στα Πανεπιστήμιά της (σε Τμήματα Ιατρικής και Βιολογίας κατά κύριο λόγο, αλλά όχι αποκλειστικά) και στα Ερευνητικά της Κέντρα. Σε αντίθεση με άλλες αναπτυγμένες χώρες, ελάχιστη έρευνα στο πεδίο της βιοϊατρικής γίνεται από ιδιωτικούς φορείς. Πολυθεματική βιοϊατρική έρευνα, π.χ. στον τομέα της νανοϊατρικής, της βιοπληροφορικής κλπ., γίνεται σε ακαδημαϊκούς φορείς, όπως το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, καθώς και σε πολυθεματικά ερευνητικά κέντρα, όπως το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), το Εθνικό Κέντρο ΄Ερευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», κ.ά.).Τεκμήριο Νευροεπιστήμη στην Ελλάδα: άκαιρη πολυτέλεια ή εφαλτήριο για ανάπτυξη;Σκαλιόρα, Ειρήνη; Skaliora, Irini (2014)Η νευροεπιστήμη είναι κατεξοχήν και με την ουσιαστική σημασία της λέξης διεπιστημονικό γνωστικό πεδίο, τόπος συνάντησης –συχνά γόνιμης και ενίοτε συναρπαστικής– επιστημών που κατά παράδοση ανήκουν σε διαφορετικούς κλάδους, ακόμα και σε διαφορετικούς τρόπους σκέψης, αν θυμηθούμε τους δύο «πολιτισμούς» του C. P. Snow: η βιολογία και η ψυχολογία, η γενετική και η ψυχιατρική, η νευρολογία και η γλωσσολογία, η μηχανική/μηχανολογία (engineering) και η φιλοσοφία. Αυτή η συνθετική προσέγγιση αντανακλάται στα κεντρικά ερωτήματα της σύγχρονης νευροεπιστήμης: το πώς η αλληλεπίδραση γενετικού υλικού και περιβάλλοντος καθορίζει την ανάπτυξη του εγκεφάλου και τη δημιουργία των νευρωνικών δικτύων το πώς οι εμπειρίες –κυρίως οι πρώιμες αλλά όχι μόνο– μεταβάλλουν τη λειτουργία και τη δομή αυτών και ως εκ τούτου επηρεάζουν τη συμπεριφορά του ατόμου και συντελούν στη σταδιακή συγκρότηση της αυτοβιογραφικής μνήμης και της αίσθησης του εαυτού το ποια είναι η βιολογική βάση εκφυλιστικών παθήσεων τύπου Alzheimer και Parkinson, που εξίσου σταδιακά μπορεί να οδηγήσει στην απώλεια αυτής το πώς κατασκευάζονται τα προϊόντα της αντίληψης μέσα από τη σύνθεση της εξωτερικής πραγματικότητας, των ιδιοτήτων και περιορισμών του νευρικού μας συστήματος και της φυσικής αλλά και κοινωνικής παρουσίας του ατόμου στον κόσμο και, βέβαια, το holy grail της νευροεπιστήμης, η αναζήτηση του περίφημου «νευρωνικού κώδικα», ακόμα ελάχιστα κατανοητού: του τρόπου, με άλλα λόγια, με τον οποίο τα νευρωνικά δίκτυα επεξεργάζονται πληροφορίες και αναπαριστούν αντικείμενα, αναμνήσεις, ιδέες, την ίδια τη συνείδηση. Αυτά όλα είναι ζητήματα η διερεύνηση (κατανόηση;) των οποίων θα επηρεάσει καθοριστικά τις ιατρικές επιστήμες και κατ’ επέκταση την οικονομία του μέλλοντος. Και είναι τα περισσότερα ζητήματα τα οποία μελετούν οι 60+ ερευνητικές ομάδες που δραστηριοποιούνται αυτή τη στιγμή στον χώρο των νευροεπιστημών στα διάφορα Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα της χώρας μας. Τα αποτελέσματα αυτών των μελετών είναι ελάχιστα γνωστά στο ευρύ κοινό, παρόλο που χαίρουν εκτίμησης στη διεθνή επιστημονική κοινότητα, και αυτό βάσει των κριτηρίων που συνήθως χρησιμοποιούνται για να αξιολογήσουν και να αποτιμήσουν αυτή τη δουλειά.Τεκμήριο Βιβλία, ανάτυπα και περιοδικά που λάβαμεΔρούλια, Έλλη (επιμ.); Droulia, Elli (ed.) (2014)Τεκμήριο Η έρευνα στην επιδημιολογία στην ΕλλάδαΚογεβίνας, Μανόλης; Kogevinas, Manolis (2014)Σε αυτό το άρθρο θα αναφερθώ στα βασικά θέματα υγείας του πληθυσμού στην Ελλάδα, καθώς και στην έρευνα που γίνεται στην Ελλάδα στον τομέα της επιδημιολογίας και της δημόσιας υγείας· τέλος, θα σχολιάσω κατά πόσο αυτή η έρευνα αναφέρεται στα σημαντικά προβλήματα υγείας του ελληνικού πληθυσμού. Θέλω να αναφέρω εξ αρχής ότι αυτό το τρίτο θέμα είναι σύνθετο. Η βιοϊατρική έρευνα ασφαλώς πρέπει να είναι συνδεδεμένη με την κοινωνία και τελικά να βοηθάει στην προαγωγή της υγείας του πληθυσμού. Αυτή, ωστόσο, η σύνδεση δεν είναι πάντα απλή και πολλές φορές τα αποτελέσματα μιας έρευνας είναι σύνθετα, εμφανίζονται μακροπρόθεσμα και δεν είναι αναγκαστικά αναγνωρίσιμα σε τοπικό επίπεδο. Πολλές φορές είναι δύσκολο να διερευνηθεί με ποιους τρόπους μπορεί να επιδράσει η νέα γνώση από μία επιδημιολογική, κλινική, ή βασική έρευνα στη βελτίωση της υγείας του πληθυσμού. Ειδικά, ωστόσο, η έρευνα στη δημόσια υγεία έχει μια πιο άμεση σχέση με τα προβλήματα υγείας του πληθυσμού σε σύγκριση με τη βασική έρευνα.