Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 132 -133 (Ιαν. - Ιούν. 2016)
Μόνιμο URI για αυτήν τη συλλογήhttps://pandemos.panteion.gr/handle/123456789/20010
ΑΡΘΡΑ-ΜΕΛΕΤΕΣ
ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΠΑΠΑΤΑΞΙΑΡΧΗΣ, Μια μεγάλη ανατροπή: η «ευρωπαϊκή προσφυγική κρίση» και ο νέος πατριωτισμός της «αλληλεγγύης» (Απόσπασμα)
ΑΛΕΞΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ, Τα ελληνικά «εθνικά θέματα» (Απόσπασμα)
ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ, «Νομικός πολιτισμός και αντιρατσιστικός νόμος: από την ιδιοτυπία των ΗΠΑ και το βρετανικό πρότυπο στην ελληνική οπτική» (Απόσπασμα)
ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ / ΘΩΜΑΣ ΣΙΩΜΟΣ / ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗΣ / ΤΙΤΙΚΑ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΙΑ, Λαϊκισμός εναντίον αντιλαϊκισμού στον ελληνικό Τύπο, 2014-2015 (Απόσπασμα)
ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ, Η «Μεγάλη Ιδέα» των Ελλήνων αντιμέτωπη με έναν φιλελληνισμό που έχει πια σβήσει (1850-1880) (Πλήρες κείμενο)
ΣΩΤΗΡΙΑ ΛΙΑΚΑΚΗ, «Ποιότητα διακυβέρνησης» και δημόσιες πολιτικές «πολλαπλών αιχμών»: ισορροπίες εμπιστοσύνης και ισότητας (Απόσπασμα)
ΕΦΗ ΚΑΝΝΕΡ, Τουρκία, ΑΚΡ και κουρδικό ζήτημα: πώς φτάσαμε ως εδώ; (Απόσπασμα)
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΑΚΡΙΒΟΠΟΥΛΟΥ, Στα ίχνη ενός αγάλματος: από τη φωτογραφία στο αντικείμενο… (Απόσπασμα)
ΛΥΔΙΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ, Τάνγκο: ιστορία, κουλτούρα και πολιτική (Απόσπασμα)
ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΤΕΝΑΣ, Η πολυθεΐα των αξιών του Μαξ Βέμπερ και ο «ορθολογισμός» της εποχής μας (Απόσπασμα)
ΣΩΤΗΡΗΣ ΜΠΑΧΤΣΕΤΖΗΣ, Η δια-φαίνουσα εικόνα: η φαινομενολογία του μέσου στην ερμηνεία εικαστικών έργων (Απόσπασμα)
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
GEOFF ELEY, Το χθες και το σήμερα της Ευρώπης, η αριστερά και η δημοκρατία (συνέντευξη στον ΓΙΩΡΓΟ ΣΟΥΒΛΗ) (Απόσπασμα)
ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ
ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΚΑΨΑΛΗΣ, Υπό το φως της αμαρτίας, ίσως. Για το βιβλίο: Σταύρος Ζουμπουλάκης, Υπό το φως του μυθιστορήματος
ΔΗΜΗΤΡΗΣ Α. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ, Για το βιβλίο: Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, Πραγματιστές, δημαγωγοί και ονειροπόλοι: πολιτικοί, διανοούμενοι και η πρόκληση της εξουσίας
ΑΡΗΣ ΔΡΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΄Ενας οδηγός για την ανάγνωση των γραπτών του Μακρυγιάννη. Για το βιβλίο: Νίκος Θεοτοκάς, Ο βίος του στρατηγού Μακρυγιάννη: απομνημόνευμα και ιστορία
ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΛΑΜΠΡΙΝΟΥ, Από το Palazzo Campana σε μια «κατάληψη χωρίς αίτημα». Για το βιβλίο: Κωστής Κορνέτης, Τα παιδιά της Δικτατορίας
ΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΑΣ, Για το βιβλίο: Γιάννης Μπαλαμπανίδης, Ευρωκομμουνισμός: από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή αριστερά
ΧΡΙΣΤΟΣ ΜΑΗΣ, Η αριστερά και το συνεχές του κράτους έκτακτης ανάγκης κατά τον ελληνικό 20ό αιώνα. Για το βιβλίο: Νένη Πανουργιά, Επικίνδυνοι πολίτες: η ελληνική αριστερά και η κρατική τρομοκρατία
ΕΦΗ ΓΑΖΗ, Για το βιβλίο: Βαγγέλης Καραμανωλάκης / Maria Couroucli / Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης (επιμ.), Συναντήσεις της ελληνικής με τη γαλλική ιστοριογραφία από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα: με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 40 χρόνων από την ίδρυση της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού (1971-2011)
ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ι. ΚΥΡΤΑΤΑΣ, Ο θάνατος ως έκρηξη ηφαιστείου και ως τελείωση. Για το βιβλίο: Τάκης Θεοδωρόπουλος, Βερονάλ (Απόσπασμα)
ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΟΥΡΤΟΥΝΗΣ, Η σκέψη της σχέσης. Για το βιβλίο: Μιχάλης Μπαρτσίδης (επιμ.), Διατομικότητα: κείμενα για μια οντολογία της σχέσης, μτφρ. Λουκία Μάνο-Χρηστίδη
ΙΟΥΛΙΑ ΜΕΡΜΗΓΚΑ, Φεμινιστικός νομαδισμός. Για το βιβλίο: Ρόζι Μπραϊντόττι, Νομαδικά υποκείμενα: ενσωματότητα και έμφυλη διαφορά στη σύγχρονη φεμινιστική θεωρία, επιμ. Αγγελική Σηφάκη, μτφρ. Ουρανία Τσιάκαλου
ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΡΙΤΖΗΣ, Για το βιβλίο: Δημοσθένης Μ. Δαγκλής, Φυσική επιστήμη και πραγματικότητα: η επιστημολογία του P. Duhem και ο λογικός εμπειρισμός
ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ
Περιήγηση
Πρόσφατες Υποβολές
Τεκμήριο Μια μεγάλη ανατροπή: Η «ευρωπαϊκή προσφυγική κρίση» και ο νέος πατριωτισμός της «αλληλεγγύης»Παπαταξιάρχης, Ευθύμιος; Papataxiarchis, Evthymios (2016)Το 2015 υπήρξε η χρονιά της μεγάλης ανατροπής. Αυτή συνέβη όχι εκεί που πολλοί την προσδοκούσαν, στη σφαίρα της οικονομικής πολιτικής και της σχέσης της χώρας με τους «εταίρους», αλλά κάπου αλλού, στο πεδίο υποδοχής του ξένου, όπου, ας μη γελιόμαστε, η Ελλάδα δοκιμάστηκε σκληρά και απέτυχε παταγωδώς την περίοδο 2010-2012, με την έκρηξη της ρατσιστικής βίας στα μεγάλα αστικά συγκροτήματα. Η τεράστια αύξηση του αριθμού των προσφύγων και των μεταναστών που ήρθαν στην Ελλάδα το δεύτερο εξάμηνο του 2015 δοκίμασε για άλλη μια φορά τα πολιτισμικά ανακλαστικά της ελληνικής κοινωνίας και, αυτή τη φορά, συνέβη κάτι που μοιάζει με θαύμα. Στο πεδίο της υποδοχής του ξένου, όπου επί μακρόν γινόταν μια σκληρή αναμέτρηση ανάμεσα στις δύο όψεις της «φιλοξενίας», την ετεροφιλία και την ετεροφοβία, αναδύθηκε ηγεμονική μια στάση που φαινόταν να ξεπερνά τις αντιφάσεις και τις διχοστασίες που χαρακτηρίζουν την ιστορική συνείδηση της διαφοράς στον τόπο μας: η «αλληλεγγύη στους πρόσφυγες». Παρά τις ατέλειες και τις καθυστερήσεις, παρά τις αντιφατικές συμπεριφορές και τα αρνητικά παραδείγματα, η Ελλάδα πέρασε αυτή τη δοκιμασία που πολλοί περιέγραψαν ως μια «κρίση μέσα στην κρίση» με απροσδόκητη επιτυχία. Η ανοικτότητα επιβλήθηκε στη μίζερη, αντιδραστική κλειστότητα. Η συμπαράσταση στους πρόσφυγες, που συχνά αυθόρμητα γεννήθηκε στη βάση της κοινωνίας, κέρδισε κατά κράτος ̶ ίσως όχι παντού και με την ίδια ένταση ̶ τον πόλεμο των εντυπώσεων. Η χώρα, από μετεξεταστέα στο μάθημα του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πρωταθλήτρια σε ξενοφοβικές στάσεις στις τακτικές δημοσκοπήσεις της Eurostat και παραδοσιακό αντικείμενο στιγματισμού στις εκθέσεις των διεθνών οργανισμών, εξελίχθηκε σε αριστούχο της «αλληλεγγύης», παράδειγμα προς μίμηση σε όλη την ΕΕ.Τεκμήριο Τα ελληνικά «εθνικά θέματα»Ηρακλείδης, Αλέξης; Heraclides, Alexis (2016)Ο ελληνικός όρος «εθνικά θέματα» δεν είναι δόκιμος στη διεθνή πολιτική, όπου υπάρχει η έννοια των εθνικών συμφερόντων (national interests) ή των θεμάτων εθνικής ασφάλειας (national security issues). Υπάρχει, εξάλλου, και ο παλιότερος συναφής όρος raison d’état, που αναφερόταν στα συμφέροντα ενός κράτους πριν από την έλευση του εθνικισμού και του έθνους-κράτους. Ωστόσο, ο όρος «εθνικό θέμα» ̶ και αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί το σύνδρομο των εθνικών θεμάτων ̶ δεν αποτελεί ελληνική μοναδικότητα. Υπάρχει ο ίδιος ακριβώς όρος με τα ίδια χαρακτηριστικά σε μία τουλάχιστον χώρα, στη γειτονική Τουρκία ο όρος milli dava. Στην Ινδία πάλι, ο όρος «εθνικά θέματα» χρησιμοποιείται για να δηλώσει τις προτεραιότητες της εσωτερικής πολιτικής, όπως η εκπαίδευση, η φτώχεια ή η πάταξη της διαφθοράς.Τεκμήριο Νομικός πολιτισμός και αντιρατσιστικός νόμος: από την ιδιοτυπία των ΗΠΑ και στο βρετανικό πρότυπο στην ελληνική οπτικήΦουντεδάκη, Πηνελόπη; Fountedaki, Pinelopi (2016)Η ψήφιση του αντιρατσιστικού νόμου τον Σεπτέμβριο του 2014 θα μπορούσε να αποτελέσει μια εύλογη αφορμή για τη συγγραφή του κειμένου που ακολουθεί. Η μακρά περίοδος κυοφορίας του σχετικού νομοσχεδίου, άλλωστε, αποτελεί αδιάψευστη μαρτυρία των ζητημάτων, ιδεολογικών και πολιτικών, που έθεσε η ποινική αντιμετώπιση πράξεων ή ενεργειών, που αποσκοπούν σε φυλετικές διακρίσεις, ρατσισμό και ξενοφοβία. Το άρθρο αυτό, όμως, έχει έναν πολύ ειδικότερο στόχο, καθόσον εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο η αντιρατσιστική νομοθεσία μπορεί να επηρεάσει τη δημιουργία συνείδησης λογοκρισίας και αυτολογοκρισίας, σε συνδυασμό με το τι συμβαίνει ακριβώς επ’ αυτού στο Ηνωμένο Βασίλειο αλλά και στις ΗΠΑ, στο πλαίσιο ερμηνείας της «Πρώτης Τροποποίησης» του αμερικανικού Συντάγματος περί της ελευθερίας του λόγου. Στοιχείο της μελέτης δεν είναι η ευρωπαϊκή (ηπειρωτική) αντίληψη για την αντιμετώπιση του ρατσισμού, αλλά η ιδιαίτερη λογική που έχει αναπτυχθεί στον αγγλοσαξωνικό χώρο και που σταδιακά επηρεάζει την ευρωπαϊκή ήπειρο.Τεκμήριο Λαϊκισμός εναντίον αντιλαϊκισμού στον ελληνικό τύπο, 2014-2015Νικήσιανης, Νίκος; Nikisianis, Nikos; Σιώμος, Θωμάς; Siomos, Thomas; Σταυρακάκης, Γιάννης; Stavrakakis, Yannis; Δημητρούλια, Τιτίκα; Dimitroulia, Titika (2016)Τον Μάιο του 2012, όταν το περιοδικό TIME έθεσε στον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, José Manuel Barroso, το ερώτημα: «τι σας ανησυχεί περισσότερο στη σημερινή Ευρώπη;», η απάντησή του ήταν: «Πιθανότατα, η άνοδος κάποιων λαϊκιστικών κινημάτων στα άκρα του πολιτικού φάσματος». Στο πλαίσιο των εκλογικών και ευρύτερα των πολιτικών εξελίξεων που συνόδευσαν τη διαχείριση της ευρωπαϊκής κρίσης από το 2008 και μετά, είναι σαφές ότι ο λαϊκισμός, από όπου κι αν προέρχεται, έχει ανακηρυχθεί επισήμως ως ο βασικός εχθρός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην Ελλάδα ειδικότερα, μετά την είσοδο στην εποχή των μνημονίων και των αντιμνημονίων, η έννοια του λαϊκισμού αποτέλεσε κεντρικό διακύβευμα στις πολιτικές αντιπαραθέσεις. Την ίδια περίοδο, δεν υπήρξε σχεδόν κανένα αντιπολιτευτικό κόμμα ή κίνημα –και όχι μόνο– που να μην κατηγορήθηκε από τους αντιπάλους του ως «λαϊκιστικό», μία κατηγορία που, ρητά ή υπόρρητα, τους προσέδιδε ταυτόχρονα ένα σύνολο χαρακτηριστικών, όπως η κοινωνική και πολιτική καθυστέρηση, ο λανθάνων ή ανοιχτός εθνικισμός/νατιβισμός, η δουλική λατρεία του ηγέτη, η αποστασιοποίηση από το δημοκρατικό παιχνίδι, η χωρίς αρχές συνύπαρξη (ακρο)αριστερών και ακροδεξιών στοιχείων, η ψευδολογία, η ανικανότητα, η ακραία πολιτικάντικη και οπισθοδρομική στάση.Τεκμήριο Η «Μεγάλη Ιδέα» των Ελλήνων αντιμέτωπη με έναν φιλελληνισμό που έχει πια σβήσει (1850-1880)Πολίτης, Αλέξης; Politis, Alexis (2016)Χωρίς να μπορώ να το καταθέσω ως βεβαιότητα, έχω την έντονη εντύπωση ότι έως τις αρχές του 1839 η ιδέα για μια άμεση διεύρυνση των στενών ορίων του ελληνικού κράτους δεν είχε –ούτε ως θεωρητικός λόγος ούτε ως πράξη– έντονη παρουσία στους ηγετικούς κύκλους του ελληνισμού∙ τους απασχολούσε περισσότερο η αντίδραση προς τους Βαυαρούς, ίσως και η ανάπτυξη της Αθήνας, όπου πολλοί Έλληνες του εξωτερικού, σημαντικοί μάλιστα, έρχονταν να εγκατασταθούν, μερικοί και να επενδύσουν αγοράζοντας τις οθωμανικές περιουσίες.Τεκμήριο «Ποιότητα διακυβέρνησης» και δημόσιες πολιτικές «πολλαπλών αιχμών»: ισορροπίες εμπιστοσύνης και ισότηταςΛιακάκη, Σωτηρία; Liakaki, Sotiria (2016)Ας ξεκινήσουμε με κάτι ελπιδοφόρο για κοινωνίες «χαμηλής εμπιστοσύνης», όπως η Ελλάδα: ακόμα και η Σουηδία από κάπου έπρεπε να ξεκινήσει για να καταλήξει σε καθολική κοινωνική πολιτική. Ασφαλώς, αυτή η παράδοξη αρχή δεν αρκεί για να κατανοήσουμε το βάθος της προηγούμενης φράσης, η οποία παραπέμπει σε μια σειρά από προϋποθέσεις για τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και κυρίως την αναμόρφωση, όταν και όπως χρειάζεται, δημοσίων πολιτικών που αποτυπώνουν και στοιχειοθετούν, σε συνδυασμό με όλες τις παραμέτρους που θα μας απασχολήσουν στη συνέχεια, την εικόνα του κράτους προς τους πολίτες-αποδέκτες υπηρεσιών του. Η σημασία αυτής της εικόνας, του πώς δηλαδή γίνονται αντιληπτές οι δημόσιες υπηρεσίες, ή η εντύπωση για αυτές, αποτελούν αντικείμενο ανάλυσης μιας βιβλιογραφίας ιδιαίτερα πλούσιας και αξιόλογης.Τεκμήριο Τουρκία, ΑΚΡ και κουρδικό: πώς φτάσαμε ως εδώ;Κάννερ, Έφη; Kanner, Efi (2016)Την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, η πολιτική της ακραίας καταστολής που εφαρμόζει το τουρκικό κράτος στις κουρδικές νοτιοανατολικές περιοχές της χώρας το τελευταίο διάστημα συνεχίζεται αμετάβλητη. Ταυτόχρονα η Τουρκία, αλλά και η διεθνής κοινότητα παραμένουν συγκλονισμένες από την αποπομπή του Αχμέτ Νταβούτογλου που, εκτός των άλλων, οφείλεται στη διαφωνία του με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε μια σειρά ζητημάτων, μεταξύ των οποίων και το κουρδικό. Η πολιτική στο κουρδικό ζήτημα που επίσης έχει εκφραστεί με μέτρα, όπως η σύλληψη των πανεπιστημιακών που αντιτάχθηκαν δημόσια στη στρατιωτική αντιμετώπισή του ή η μεθόδευση της άρσης της ασυλίας των βουλευτών του Κόμματος της Δημοκρατίας των Λαών (ΗDP), γίνεται συχνά αντιληπτή ως ένα συνεχές, σε σχέση με εκείνη που παραδοσιακά ακολούθησε η Τουρκία απέναντι στους κουρδικούς πληθυσμούς της.Τεκμήριο Στα ίχνη ενός αγάλματος: από τη φωτογραφία στο αντικείμενο…Ακριβοπούλου, Ελευθερία; Akrivopoulou, Eleftheria (2016)Τις τελευταίες δεκαετίες έχει αναπτυχθεί στο πεδίο των ανθρωπιστικών σπουδών ένας εκτεταμένος διάλογος, σχετικά με την έννοια της μνήμης. Η μνήμη αντιμετωπίζεται ως ένα πανίσχυρο εργαλείο, ικανό να διαμορφώνει ταυτότητες· ως ο μεσολαβητής που βοηθά άτομα και συλλογικότητες να κατασκευάζουν τις δικές τους φαντασιακές εκδοχές του παρελθόντος. Η μνήμη εγκλείεται σε τόπους και σε αντικείμενα, μετουσιώνοντάς τα σε φορείς νοημάτων και αξιών. Μας παρέχει, κατά κάποιον τρόπο, έναν «γνωσιακό καθρέφτη», πάνω στον οποίο προβάλλοντας τους εαυτούς μας και τους άλλους, στο παρόν και στο επιθυμητό μας μέλλον, μπορούμε να εξερευνήσουμε την ουσία της ύπαρξής μας. [...] Οι φωτογραφίες, όπως και όλα τα υλικά αντικείμενα, έχουν πολλαπλές κοινωνικές ζωές, έχουν τη δική τους βιογραφία. Χάρη στην ικανότητά τους να αιχμαλωτίζουν και να μεταφέρουν στο παρόν μια μοναδική στιγμή του παρελθόντος, ενδύονται με το κύρος της αυθεντικής μαρτυρίας, εντάσσονται σε μια «ρητορική» της αλήθειας, της ακριβούς καταγραφής του κόσμου. Στην πραγματικότητα, αποτελούν κατασκευές που τον εφευρίσκουν ή τον αντικαθιστούν. Πώς μπορούν, άραγε, οι φωτογραφίες –ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης, διακίνησης, παραγωγής, αναπαραγωγής και αξιοδότησής τους– να διαβαστούν ως αναπαραστάσεις μιας δεδομένης τάξης πραγμάτων, αλλά και ως προϊόντα της εκάστοτε κυρίαρχης αντίληψης για την τάξη αυτή; Ποιες ερμηνείες ενοφθαλμίζονται σε αυτές, ανάλογα με το ποιος τις «βλέπει» ή ανάλογα με το τι βλέπει σε αυτές ή μέσω αυτών; Τι είδους αφηγήσεις παράγονται ή αποσιωπούνται, όταν αναπλαισιώνονται με άλλες φωτογραφίες ή άλλους αναπαραστατικούς «λόγους», όπως η λογοτεχνία, τα αρχειακά ντοκουμέντα, μια οικογενειακή αφήγηση;Τεκμήριο Τάνγκο: ιστορία, κουλτούρα και πολιτικήΠαπαδάκη, Λυδία; Papadaki, Lydia (2016)Στην ομιλία του για την έναρξη του ετήσιου αυγουστιάτικου Φεστιβάλ Τάνγκο του 2010, ο κυβερνήτης του Αυτόνομου Μπουένος Άιρες και άρτι εκλεγείς πρόεδρος της Αργεντινής Mauricio Macri (1959-) δήλωσε ότι, αν η οικονομία της πολιτείας του Μπουένος Άιρες βασίζεται τόσο πολύ στην κτηνοτροφία, είναι επειδή δεν έχει τα κατάλληλα εδάφη για να καλλιεργήσει σόγια, τον «πράσινο χρυσό» της Αργεντινής. Η πόλη του Μπουένος Άιρες, όμως, έχει τον δικό της «χρυσό»: το τάνγκο προσελκύει έναν παγκόσμιο τουρισμό που συμβάλλει στην αύξηση του εθνικού εισοδήματος, παρέχοντας στην Αργεντινή «την ευκαιρία να βρει τη θέση της στον κόσμο», και στην πόλη του Μπουένος Άιρες «να βρει μια θέση στην Αργεντινή». Στο ίδιο μήκος κύματος ήταν και οι δηλώσεις του υπεύθυνου για τον πολιτισμό Hernán Lombardi, ο οποίος υποστήριξε ότι η κουλτούρα ανήκει στον λαό και αποτελεί μέρος της ταυτότητάς του, «αν όμως μπορούμε να έχουμε και οικονομική ωφέλεια από αυτό, είναι καλοδεχούμενη».Τεκμήριο Η πολυθεΐα των αξιών του Μαξ Βέμπερ και ο «ορθολογισμός» της εποχής μαςΚτενάς, Γιάννης; Ktenas, Giannis (2016)Αν κάποιος ανοίξει σήμερα μια πολιτική εφημερίδα ή παρακολουθήσει μια πολιτική εκπομπή, θα κατακλυστεί οπωσδήποτε από απόψεις που αφορούν τον «εξορθολογισμό του κράτους και της διοίκησης», που αξιώνουν την «ορθολογική στάση της κυβέρνησης», που συνιστούν να «πρυτανεύσει ο ορθός λόγος», προκειμένου να επιλυθούν τα προβλήματα της χώρας. Ανάλογη είναι η κατάσταση και στο διεθνές σκηνικό: οι μεγάλοι οργανισμοί και τα κέντρα οικονομικής και πολιτικής εξουσίας, προκειμένου να διαχειριστούν την παγκόσμια οικονομική κρίση, εναποθέτουν τις ελπίδες τους στα χέρια τεχνοκρατών, που καλούνται να επινοήσουν λύσεις και να εφαρμόσουν, χειρουργικά, αποφάσεις «ορθολογικές». Επιπρόσθετα, στο θεωρητικό επίπεδο, οι θιασώτες της οικονομίας της αγοράς προσπαθούν να παρουσιάσουν τον καπιταλισμό ως το κατεξοχήν ορθολογικό πολιτικο-οικονομικό σύστημα: ζούμε, υποστηρίζουν, σε μια κοινωνία όπου οι θεσμοί έχουν διαρθρωθεί με βάση τη λογική και επιτρέπουν στους ανθρώπους να υπολογίζουν τις κινήσεις τους και να επιδιώκουν τους στόχους τους ως «ορθολογικοί δρώντες». Από το πιο μικρό, λοιπόν, ως το πιο μεγάλο, από την πιο καθημερινή συζήτηση ως την πιο θεωρητική, αυτό που παρουσιάζεται ως ορθολογισμός φέρεται να είναι μια πετυχημένη συνταγή παντός καιρού, μια λύση για κάθε πρόβλημα. Αν όμως έτσι έχουν τα πράγματα, πώς μπορούμε να εξηγήσουμε τα καταστροφικά αποτελέσματα που πολλές φορές επιφέρει «για κάποιους» αυτός ο ορθολογισμός;Τεκμήριο Η δια-φαίνουσα εικόνα: η φαινομενολογία του μέσου στην ερμηνεία εικαστικών έργωνΜπαχτσετζής, Σωτήρης; Bachtsetzis, Sotiris (2016)Αν και η φαινομενολογία, στις διάφορες εκφάνσεις της, αποτέλεσε σημείο αναφοράς πολλών θεωριών της τέχνης του εικοστού αιώνα –όπως, για παράδειγμα, η χρήση από τους καλλιτέχνες της Minimal Art της μεταφρασμένης το 1962 στα αγγλικά Φαινομενολογίας της Αντίληψης του Maurice Merleau-Ponty–, σημείωσε μάλλον λιγότερη επιτυχία στο να εδραιωθεί ως συμπαγές μεθοδολογικό σύστημα της επιστημονικής πειθαρχίας της ιστορίας της τέχνης. Εφόσον, ήδη στις αρχές του εικοστού αιώνα, τόσο η εικονολογία όσο και η μορφολογική ανάλυση (ο όρος είναι προτιμότερος από τον όρο φορμαλισμός, που παραπέμπει σε συγκεκριμένη ιδεολογία και όχι μέθοδο), διεκδίκησαν –και έλαβαν– τη μερίδα του λέοντος, προσπάθειες για τη δημιουργία μιας φαινομενολογικά ερειδόμενης μεθόδου, η οποία να μπορεί να περιγράψει και να αναλύσει το εύρος των εικαστικών πειραματισμών που χαρακτηρίζουν την τέχνη του εικοστού αιώνα, έπρεπε νομοτελειακά να πέσουν στο κενό.Τεκμήριο Τεκμήριο Υπό το φως της αμαρτίας, ίσως. Γιὰ τὸ βιβλίο: Σταῦρος Ζουμπουλάκης, Ὑπὸ τὸ φῶς τοῦ μυθιστορήματοςΚαψάλης, Διονύσης; Kapsalis, Dionysis (2016)Δέχθηκα μὲ μεγάλη χαρὰ νὰ συμμετάσχω στὴν παρουσίαση τοῦ βιβλίου τοῦ Σταύρου Ζουμπουλάκη, κατὰ κατάφωρη ὑπέρβαση τῶν γνώσεων καὶ τῆς ἁρμοδιότητάς μου, γιὰ δύο ἁπλούστατους λόγους: πρῶτον, γιὰ νὰ τιμήσω τὴ φιλία μας, καὶ δεύτερον, γιατί ὁ Σταῦρος Ζουμπουλάκης, ὅταν γράφει, ἔχει κάτι σημαντικὸ νὰ πεῖ. Τὸν πρῶτο λόγο τὸν ἀφήνω ἥσυχο στὴν ἰδιωτική του ἀσυλία, γιὰ νὰ ἀσχοληθῶ, στὰ λίγα λεπτὰ τῆς ὥρας ποὺ μοῦ ἀναλογοῦν, μὲ τὸν δεύτερο. Γιὰ τὸ μυθιστόρημα εἰδικά, ἔχει πολλὰ νὰ πεῖ ὁ Σταῦρος Ζουμπουλάκης, ποὺ ἀφοροῦν ἄμεσα καὶ ἐπιτακτικὰ τὸν καιρό μας, τὸν κόσμο στὸν ὁποῖο ζοῦμε καὶ (μὲ τὴν ἄδειά σας) τὴν ἡλικία μας. Ὁ ἴδιος εἶναι τακτικὸς ἀναγνώστης μυθιστορημάτων, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὸ βιβλίο του, καὶ τὴν ἰδιότητα αὐτή, τὴν ἰδιότητα τοῦ ἀναγνώστη μυθιστορημάτων, κι ἂς μὴν τὴν τοποθετεῖ ψηλὰ στὴν κλίμακα τῆς γνώσης, ἐπείγεται ἐντούτοις νὰ τὴ διαφυλάξει ὡς ἀξία. Νὰ τὴ διαφυλάξει ἀπὸ τί; Πρωτίστως ἀπὸ ὅσα ὁ ἴδιος διατρανώνει πὼς δὲν εἶναι, αὐτὸς ἢ τὰ κείμενά του. Τὰ συναχθέντα δοκίμια, κατὰ ὁμολογία του, «…εἶναι κείμενα ἑνὸς ἀναγνώστη ποὺ διαβάζει μυθιστορήματα […] Εἶναι κείμενα ὑποκειμενικά, μὰ ὄχι αὐθαίρετα, ποὺ θέλουν νὰ συναντήσουν ἄλλους ἀναγνῶστες. Δὲν διεκδικοῦν κανενὸς εἴδους ἐπιστημονικότητα οὔτε ἐπιδιώκουν νὰ ἐπιβεβαιώσουν τὴν ὀρθότητα κάποιας λογοτεχνικῆς θεωρίας. Δὲν ἔχω ἄλλωστε καμία».Τεκμήριο Για το βιβλίο: Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, Πραγματιστές, δημαγωγοί και ονειροπόλοι: πολιτικοί, διανοούμενοι και η πρόκληση της εξουσίαςΣωτηρόπουλος, Δημήτρης; Sotiropoulos, Dimitris (2016)Η ανάγκη να καταλάβουμε την πραγματικότητα της Ελλάδας του εικοστού αιώνα, αλλά και της Ελλάδας της κρίσης, οδηγεί συχνά όσο και εύλογα στην υιοθέτηση μακρο-κοινωνιολογικών ερμηνευτικών σχημάτων και αναλύσεων της διεθνούς πολιτικής οικονομίας. Τέτοια σχήματα και ερμηνείες είναι προφανώς απαραίτητα, αλλά δεν αρκούν, καθώς υποδεικνύουν τις αδρές γραμμές πάνω στις οποίες κινήθηκαν οι εξελίξεις. Για να εξηγήσει κανείς πώς και γιατί επιλέχθηκε τελικά η συγκεκριμένη πορεία μιας χώρας, θα πρέπει, παράλληλα, να σκύψει πάνω στις προσωπικές πορείες των ηγετικών στελεχών και των διανοουμένων που ήταν πρωταγωνιστές των αποφάσεων ή συνδιαμορφωτές της ηγεμονίας των ιδεών, σε κάθε κρίσιμο σταυροδρόμι της πορείας της χώρας μας. Λίγοι μπορούν να αναλάβουν τέτοιο έργο, γιατί απαιτείται ο συγκερασμός της ευρυγώνιας ματιάς ενός συγγραφέα με ευρύτερη ιστορική παιδεία, με την ανάλυση που προσφέρει το μικροσκόπιο του ειδικού, που ξέρει πρόσωπα και πράγματα «από μέσα». Ο Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, καθηγητής του συνταγματικού δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνδυάζει αυτές τις δύο ιδιότητες και τις θέτει στην υπηρεσία της συγγραφής ενός πανοράματος πολιτικών και διανοουμένων της Ελλάδας κατά την τελευταία εκατοπεντηκονταετία. Όλοι, κατά τον Αλιβιζάτο, μπορούν να ενταχθούν σε μια από τις εξής τρεις πολιτικές και πνευματικές παραδόσεις της σύγχρονης Ελλάδας: την αστική, τη σοσιαλδημοκρατική και την κομμουνιστική. Μέσα σε κάθε παράδοση, βρίσκει κανείς πραγματιστές, δημαγωγούς και ονειροπόλους ή συνδυασμούς αυτών. Ο καθένας τους χαρακτηρίζεται έμμεσα, παρά ρητά, από τον Αλιβιζάτο ως πραγματιστής, δημαγωγός ή ονειροπόλος, ανάλογα με τη στάση που τηρούσε απέναντι στο διαχρονικό αντικείμενο των ερευνών του συγγραφέα, δηλαδή απέναντι στους πολιτικούς θεσμούς.Αρκετούς από τους σύγχρονους πολιτικούς και διανοουμένους, τους οποίους ο Αλιβιζάτος παρουσιάζει κριτικά στο βιβλίο του, τους έχει γνωρίσει προσωπικά. Και αυτό γιατί ο ίδιος εκ καταγωγής είχε προσωπική εικόνα λαμπρών εκπροσώπων της αστικής παράδοσης (π.χ., του Θεοτοκά, του Βεγλερή, του Κουμάντου, του Καραπαναγιώτη) και ως νέος, μετά την ένταξή του στην ΕΚΟΝ «Ρήγας Φεραίος», απέκτησε στενή επαφή με διάσημους εκπροσώπους της κομμουνιστικής παράδοσης (π.χ., τον Κύρκο, τον Φιλίνη, τον Σβορώνο, τον Πουλαντζά). Επίσης, ο ίδιος, από το 1990 έως σήμερα, έχει συμβάλει ως διανοούμενος σε διάφορες εκδοχές της κεντροαριστεράς και γι’ αυτό έχει γνωρίσει και συνεργαστεί με εκπροσώπους της σοσιαλδημοκρατικής παράδοσης (π.χ., τον Σημίτη, τον Θέμελη, τον Γιαννίτση, τον Αλ. Δημαρά και βέβαια τον δάσκαλό του, Αριστόβουλο Μάνεση). Σίγουρα ο Αλιβιζάτος έχει μελετήσει το έργο όλων λεπτομερώς, παρουσιάζοντας στο παρελθόν, με διάφορες ευκαιρίες, κριτικές βιβλίων τους ή κάνοντας συνολική αποτίμηση της προσφοράς, αλλά και των λιγότερο πετυχημένων παρεμβάσεών τους.Τεκμήριο Ένας οδηγός για την ανάγνωση των γραπτών του Μακρυγιάννη. Για το βιβλίο: Νίκος Θεοτοκάς, Ο βίος του στρατηγού Μακρυγιάννη: απομνημόνευμα και ιστορίαΔρουκόπουλος, Άρης; Droukopoulos, Aris (2016)Το βιβλίο του Νίκου Θεοτοκά για τον Μακρυγιάννη είναι ένας οδηγός για την ανάγνωση των Απομνημονευμάτων και των άλλων γραπτών του. Ο στόχος του βιβλίου είναι να αφηγηθεί τη ζωή του Μακρυγιάννη από τη γέννηση ως το θάνατό του. Και πράγματι, το βιβλίο αρχίζει με τη φράση: «Ο Μακρυγιάννης γεννήθηκε στο Αβορίτη της Δωρίδας» και τελειώνει με τη φράση: «Λίγες μέρες αργότερα, στις 27 Απριλίου, άφησε ήσυχα στο σπίτι του την τελευταία του πνοή». Ανάμεσα στις δύο αυτές φράσεις εκτυλίσσεται, μέσα σε 520 σελίδες, η ζωή του Μακρυγιάννη, ιδωμένη όχι υπό ορισμένη οπτική γωνία αλλά με το βλέμμα του ιστορικού, δηλαδή ενταγμένη στα δρώμενα της εποχής του. Ο Θεοτοκάς έγραψε μια νηφάλια και τεκμηριωμένη αφήγηση. Όταν διαβάζουμε το βιβλίο του νιώθουμε όχι μόνο πλουσιότεροι σε γνώσεις αλλά και ότι το βλέμμα μας είναι καθαρότερο, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τα γεγονότα και τα πρόσωπα της παλαιότερης ιστορίας μας.Τεκμήριο Για το βιβλίο: Κωστής Κορνέτης, Τα παιδιά της ΔικτατορίαςΛαμπρινού, Κατερίνα; Lamprinou, Katerina (2016)Στις 27 Νοεμβρίου 1967, φοιτητές του Πανεπιστημίου του Τορίνο καταλαμβάνουν για έναν μήνα το Palazzo Campana, έδρα τότε του Τομέα των Ανθρωπιστικών Σπουδών. Αφορμή της κατάληψης υπήρξε η απόφαση να μεταφερθούν τμήματα του Πανεπιστημίου σε προάστιο, μακριά από το κέντρο της πόλης. Η κατάληψη εντάσσεται σε μια μακρά περίοδο φοιτητικών κινητοποιήσεων, που εκκινούσε νωρίτερα στη δεκαετία του ’60, με τις αντιδράσεις απέναντι στην πολιτική του χριστιανοδημοκράτη υπουργού Παιδείας της κυβέρνησης Άλντο Μόρο (Aldo Moro) Λουΐτζι Γκούι (Luigi Gui), και με αιτήματα τον εκσυγχρονισμό των εκπαιδευτικών μεθόδων και την αύξηση του προϋπολογισμού για την παιδεία […] Επιλέγοντας την περίπτωση του Πανεπιστημίου του Τορίνο ως πλέον αντιπροσωπευτικής, η Λουίζα Πασερίνι (Luisa Passerini) εν έτει 1988, με το βιβλίο της Autobiograpy of a Generation, Italy 1968 (α´ έκδ. Autoritratto di gruppo, Giunti Gruppo Editoriale, Φλωρεντία 1988), στρεφόταν σε τότε φοιτητές για να αναδείξει, μέσω προφορικών μαρτυριών, όχι τη γεγονοτολογική διάσταση, την ακριβή ανασύνθεση των συμβάντων μιας εξέχουσας στιγμής του ιταλικού ’68, αλλά τον τρόπο με τον οποίο τα δρώντα υποκείμενα τη βίωσαν και τη νοηματοδοτούν στη δική τους συγχρονία […] Από το βιβλίο αυτό μοιάζει να εμπνέεται περισσότερο ο Κωστής Κορνέτης για τη δική του, συστηματοποιημένη ακαδημαϊκά, σημαντική μελέτη για τη μάλλον περισσότερο συζητημένη γενιά της ελληνικής περίπτωσης. Πιάνοντας το νήμα από την Πασερίνι, ο Κορνέτης αναζητά τη μακρά συναρμογή των αντιφάσεων που οικοδομούν τις πολλαπλές ταυτότητες των «παιδιών της Δικτατορίας» και, μέσω αυτών, συνθέτει μια συλλογική βιογραφία, ως ιστορία πολιτική, κοινωνική και πολιτισμική. Κομίζοντας έναν σημαντικό όγκο –άνω των 50 συνεντεύξεων–, ακολουθεί την προσέγγιση που δίνει βάρος στην ανάδειξη των προσωπικών μαρτυριών, στις ενίοτε άρρητες ή και ασύνειδες πτυχές στη μικροκλίμακα της προσωπικής εμπειρίας, για να αναδειχθούν οι μακρότερες διάρκειες συνειδησιακής διαμόρφωσης, με τη διυποκειμενικότητα, τη μνήμη και τα συναισθήματα να παίζουν το δικό τους διηθητικό ρόλο. Ταυτόχρονα, όλα αυτά συμπληρώνονται με τη μελέτη αρχειακών τεκμηρίων και πλαισιώνονται βιβλιογραφικά.Τεκμήριο Για το βιβλίο: Γιάννης Μπαλαμπανίδης, Ευρωκομμουνισμός: από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή ΑριστεράΘεοτοκάς, Νίκος; Theotokas, Nikos (2016)Έχουμε μπροστά μας, με τη φροντίδα του ακούραστου Νίκου Γκιώνη και των πολύτιμων εκδόσεων Πόλις, το βιβλίο του Γιάννη Μπαλαμπανίδη, με τον τίτλο Ευρωκομμουνισμός: από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή Αριστερά. Είναι μια δουλειά που έρχεται να προστεθεί στην εργογραφία συνομηλίκων του, λίγο πάνω λίγο κάτω, νέων ιστορικών και κοινωνικών επιστημόνων που, με τις έρευνές τους, ανανεώνουν καθοριστικά τις γνώσεις και τα διανοητικά μας εργαλεία. Μέσα στη μελαγχολία των χρόνων της κρίσης, θέλω να πω, υπάρχει κάτι νέο και παραγωγικό, ζωντανό και ζωογόνο που δίνει τον τόνο στην ελληνική επιστημονική κοινότητα: αναφέρομαι σε διδακτορικές ή μεταδιδακτορικές εργασίες, συντριπτικό ποσοστό των οποίων εκπονήθηκε σε ελληνικά πανεπιστήμια. Αυτό το τελευταίο, πλάι σε πλήθος προϊόντων της πεπατημένης, χρειάζεται να τροφοδοτεί τις μέριμνες και τις ιδέες για το μέλλον των πανεπιστημιακών και ερευνητικών μας θεσμών. Δυστυχώς, όμως, η κρίση και οι προτεραιότητες που υπαγορεύουν οι συσχετισμοί, δεν επιτρέπουν στα ιδρύματα να υποδεχτούν αυτήν την ανανεωτική δυναμική, που εκφράζεται από νέους ερευνητές με ονοματεπώνυμο και με δημοσιευμένο ήδη σημαντικό έργο.Τεκμήριο Η Αριστερά και το συνεχές του κράτους έκτακτης ανάγκης κατά τον ελληνικό 20ο αιώνα. Για το βιβλίο: Νένη Πανουργιά, Επικίνδυνοι πολίτες: η ελληνική αριστερά και η κρατική τρομοκρατίαΜάης, Χρίστος; Mais, Christos (2016)Το βιβλίο της ανθρωπολόγου Νένης Πανουργιά, που πρωτοκυκλοφόρησε στα αγγλικά το 2009, αποτελεί ένα χρήσιμο εγχειρίδιο για τους ερευνητές της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Αναφερόμενο σε διαφορετικές πτυχές της κοινωνικο-πολιτικής ζωής και στην επίδραση της κρατικής, κατασταλτικής πολιτικής στην καθημερινότητα των ανθρώπων, με τη χρήση διαφορετικών πηγών –αυτοβιογραφικών αναφορών, μαρτυριών, άλλων πρωτογενών και δευτερογενών πηγών– για τη συγγραφή του, το βιβλίο αναδεικνύει το πραγματικό μέγεθος και το βάθος της πολυδιάστατης διαίρεσης μεταξύ αριστεράς και δεξιάς. Η χρήση ντοκουμέντων και των δύο πλευρών, πέραν όλων των άλλων, δίνει μια γλαφυρή εικόνα τού πώς αντιλαμβάνονται την «αναμόρφωση» των αριστερών και την οικοδόμηση νέων Παρθενώνων, τόσο οι επίδοξοι «αναμορφωτές» της δεξιάς, όσο και οι ανεπίδεκτοι μαθήσεως αριστεροί. Η συγκρότηση του ελληνικού κράτους κατά τον 20ό αιώνα, τουλάχιστον μέχρι τη Μεταπολίτευση –εάν όχι και μέχρι το 1981– με τον αντικομμουνισμό ως βασικό συστατικό του, κάτι που επανέρχεται σήμερα, και η κατασκευή της ταυτότητας του επικίνδυνου πολίτη –ως συνώνυμο του εν δυνάμει κομμουνιστή ή αριστερού–, βρίσκεται στον πυρήνα της ανάλυσης της Πανουργιά. Η κατασκευή της ταυτότητας αυτής είναι απολύτως αναγκαία για την αιτιολόγηση όχι μόνο του αντικομμουνισμού αλλά και του αυταρχικού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, που αποτέλεσε τον κανόνα ήδη από τη δεκαετία του ’20.Τεκμήριο Για το βιβλίο: Βαγγέλης Καραμανωλάκης / Maria Couroucli / Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης (επιμ.), Συναντήσεις της ελληνικής με τη γαλλική ιστοριογραφία από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα: με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 40 χρόνων από την ίδρυση της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού (1971-2011)Γαζή, Έφη; Gazi, Effie (2016)Ο συλλογικός τόμος εξετάζει, μέσα από διαφορετικές συμβολές αλλά και θεματικές, τις πολύπλευρες σχέσεις της γαλλικής και της ελληνικής ιστοριογραφίας κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση στην περίοδο της Μεταπολίτευσης. Αφετηρία της έκδοσης αποτέλεσε το ομώνυμο συνέδριο που συνδιοργάνωσαν η Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού-περ. Μνήμων, η Γαλλική Σχολή Αθηνών και το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, το 2012, με αφορμή τα σαράντα χρόνια από την ίδρυση της πρώτης (1971-2011). Όπως επισημαίνουν οι επιμελητές του τόμου, Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Μαρία Κουρούκλη και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, στον πρόλογο, οι ελληνογαλλικές ιστοριογραφικές συναντήσεις χρονολογούνται ήδη από τον 19ο αιώνα. Στον 20ό αιώνα, ωστόσο, η επικοινωνία έγινε εντονότερη. Η σταδιακή ανακοπή του ρεύματος των νεαρών λογίων και των φοιτητών προς τη Γερμανία, ειδικά μετά το 1945, η ενίσχυση της γαλλοφωνίας στον ελληνικό χώρο, η γαλλική πολιτιστική πολιτική και διπλωματία ήδη από τον Μεσοπόλεμο, αλλά κυρίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η προσέλκυση φοιτητών/τριών, η γοητεία της χώρας, κυρίως του Παρισιού, ως κέντρου πολιτισμού, διανόησης, πολιτικής δράσης συνέβαλαν καθοριστικά στη μετακίνηση και ένταξη σε γαλλικά ακαδημαϊκά περιβάλλοντα νέων επιστημόνων και διανοουμένων (συμπεριλαμβανομένων των ιστορικών) και ενέτειναν την καλλιέργεια των σχέσεων της ελληνικής με τη γαλλική ιστοριογραφία. Από το τέλος της δικτατορίας των συνταγματαρχών έως τις μέρες μας, εποχή άνθισης και ανάπτυξης των ιστορικών σπουδών στην Ελλάδα, πολύπλευρες ήταν οι επιρροές της γαλλικής ιστοριογραφίας στην ελληνική σε ό,τι αφορά τα πεδία, τις μεθόδους και τα αντικείμενα της έρευνας.Τεκμήριο Βιβλία, ανάτυπα και περιοδικά που λάβαμεΔρούλια, Έλλη; Droulia, Elli (2016)